Reservation Merit Policy: સુપ્રીમ કોર્ટે રાજસ્થાન હાઈકોર્ટના એ નિર્ણયને યથાવત રાખ્યો છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે અનામત વર્ગના તે ઉમેદવારો જે સામાન્ય (જનરલ/ઓપન) કેટેગરીના કટ-ઓફ કરતા વધુ ગુણ મેળવે છે, તેમને શોર્ટલિસ્ટિંગના તબક્કે જ ઓપન કેટેગરીમાં ગણવા જોઈએ અને માત્ર તેમની અનામત શ્રેણી સુધી મર્યાદિત ન રાખવા જોઈએ. જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને ઓગસ્ટિન જ્યોર્જ મસીહની બેન્ચે રાજસ્થાન હાઈકોર્ટ પ્રશાસન અને તેના રજિસ્ટ્રાર દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અપીલોને ફગાવી દેતા ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૩ ના ડિવિઝન બેન્ચના ચુકાદાની પુષ્ટિ કરી છે.
આ મામલો ઓગસ્ટ ૨૦૨૨ માં રાજસ્થાન હાઈકોર્ટ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી ભરતી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલો છે, જેમાં ૨,૭૫૬ જગ્યાઓ (જુનિયર જ્યુડિશિયલ આસિસ્ટન્ટ અને ક્લર્ક ગ્રેડ-II) માટે અરજીઓ મંગાવવામાં આવી હતી.
અનામત ઉમેદવારોનું કટ-ઓફ રહ્યું હતું વધારે
પસંદગી પ્રક્રિયામાં ૩૦૦ ગુણની લેખિત પરીક્ષા અને ૧૦૦ ગુણની કોમ્પ્યુટર આધારિત ટાઈપિંગ પરીક્ષા સામેલ હતી. નિયમ મુજબ, દરેક કેટેગરીમાં ખાલી જગ્યાઓના પાંચ ગણા ઉમેદવારોને લેખિત પરીક્ષાના આધારે ટાઈપિંગ ટેસ્ટ માટે શોર્ટલિસ્ટ કરવાના હતા.
મે ૨૦૨૩ માં પરિણામ જાહેર થયા પછી એ સામે આવ્યું કે SC, OBC, MBC અને EWS જેવી અનામત શ્રેણીઓનું કટ-ઓફ સામાન્ય શ્રેણી કરતા વધારે હતું.
આના કારણે અનામત વર્ગના ઘણા એવા ઉમેદવારો, જેમણે સામાન્ય શ્રેણીના કટ-ઓફ કરતા વધુ ગુણ મેળવ્યા હતા, પરંતુ પોતાની શ્રેણીના કટ-ઓફ કરતા ઓછા ગુણ હોવાને કારણે શોર્ટલિસ્ટ થઈ શક્યા નહોતા.
આનાથી નારાજ ઉમેદવારોએ રાજસ્થાન હાઈકોર્ટના દ્વાર ખખડાવ્યા અને બંધારણની કલમ ૧૪ અને ૧૬ ના ઉલ્લંઘનનો આરોપ લગાવ્યો.
રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે આ આપ્યો હતો ચુકાદો
રાજસ્થાન હાઈકોર્ટની ડિવિઝન બેન્ચે જણાવ્યું કે કેટેગરી મુજબ શોર્ટલિસ્ટિંગની પ્રક્રિયા વૈધ છે, પરંતુ જે અનામત વર્ગના ઉમેદવારો કોઈપણ છૂટછાટ વિના સામાન્ય શ્રેણીના કટ-ઓફ કરતા વધુ ગુણ લાવે છે, તેમને ઓપન કેટેગરીમાં જ સામેલ કરવા જોઈએ.
કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે પહેલા ઓપન/જનરલ કેટેગરીની મેરિટ લિસ્ટ માત્ર લાયકાતના આધારે તૈયાર કરવામાં આવે. ત્યારબાદ અનામત શ્રેણીઓની યાદી બનાવવામાં આવે અને જે ઉમેદવારો પહેલાથી જ ઓપન કેટેગરીમાં પસંદ થઈ ચૂક્યા હોય, તેમને અનામત યાદીમાંથી બહાર રાખવામાં આવે. આ સાથે જ હાઈકોર્ટે ખોટી રીતે બહાર કરાયેલા ઉમેદવારોને ટાઈપિંગ ટેસ્ટમાં સામેલ થવાની તક આપવાનો પણ આદેશ આપ્યો હતો.
‘ડબલ બેનિફિટ’ ની દલીલને ફગાવી
સુપ્રીમ કોર્ટે અપીલકર્તાઓની એ દલીલને ફગાવી દીધી કે આનાથી અનામત વર્ગના ઉમેદવારોને “ડબલ બેનિફિટ” મળી જશે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જનરલ કે ઓપન કેટેગરી એ કોઈ અનામત કોટા નથી, તે તમામ ઉમેદવારો માટે માત્ર મેરિટના આધારે ખુલ્લી હોય છે.
બેન્ચે કહ્યું કે માત્ર અરજીપત્રકમાં અનામત શ્રેણીનો ઉલ્લેખ કરી દેવો, તે કોઈ ઉમેદવારને આપોઆપ અનામત બેઠક પર નિમણૂકનો હક આપતો નથી. તેવી જ રીતે જો કોઈ અનામત વર્ગનો ઉમેદવાર કોઈપણ છૂટછાટ વિના સામાન્ય વર્ગ કરતા સારું પ્રદર્શન કરે છે તો તેને ઓપન કેટેગરીમાં જ સ્પર્ધા કરવાનો અધિકાર છે.
રાજસ્થાન હાઈકોર્ટના નિર્ણયને ઠેરવ્યો યોગ્ય
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે ઉમેદવારો એવી કલ્પના ન કરી શકે કે જનરલ કેટેગરી કરતા સારું પ્રદર્શન કરવા છતાં તેમને ઓપન કેટેગરીમાંથી બહાર કરી દેવામાં આવશે. કોર્ટે અગાઉના ઐતિહાસિક ચુકાદાઓનો હવાલો આપીને દોહરાવ્યું કે ઉચ્ચ મેરિટ હાંસલ કરનારા અનામત વર્ગના ઉમેદવારોને માત્ર તેમની જાતિ કે શ્રેણીના આધારે સમાન તકથી વંચિત રાખી શકાય નહીં. કોર્ટે ઉમેર્યું કે ‘ઓપન’ નો અર્થ જ ખુલ્લું છે, જ્યાં નિમણૂક માત્ર યોગ્યતાના આધારે થાય છે. આ નિર્ણય ભરતી પ્રક્રિયાઓમાં મેરિટને સર્વોપરી માનવા અને બંધારણીય સમાનતાના સિદ્ધાંતને મજબૂત કરે છે.
