Satluj Film Screening: જેમ-જેમ પંજાબના ગામડાઓમાં સાંજ ઢળે છે, સ્થાનિક ગુરુદ્વારાના લાઉડસ્પીકરથી એક એલાન થાય છે. પરંતુ આ ઘોષણા કોઈ ધાર્મિક સભા કે ગામની બેઠક માટે નહીં, પરંતુ એક ફિલ્મ બતાવવા માટે હોય છે. સાંજના ૭ વાગ્યા સુધી લોકો આવવા લાગે છે. તેઓ પોતાના પગરખાં બહાર ઉતારે છે, ગુરુદ્વારાની અંદર જતા પહેલા માથું ઢાંકે છે અથવા ગામના કોમ્યુનિટી એરિયામાં પોતાની જગ્યા પર બેસી જાય છે.
બાળકો આગળની હરોળમાં બેસે છે. વડીલ પુરુષો પાછળ રાખેલી પ્લાસ્ટિકની ખુરશીઓ પર બેસે છે. મહિલાઓ સમૂહ બનાવીને બેસી જાય છે. ત્યાં જ સ્વયંસેવકો લોકોને ફરી-ફરીને રૂહ અફઝાના ગ્લાસ પીવડાવે છે. ગરમીથી રાહત મેળવવા માટે મોટા ઇન્ડસ્ટ્રીયલ કુલર લગાડવામાં આવે છે. મોટી LED સ્ક્રીન પર માનવાધિકાર કાર્યકર્તા જસવંત સિંહ ખાલડાના જીવન પર બનેલી દિલજીત દોસાંજની ફિલ્મ ‘સતલુજ’ બતાવવામાં આવી રહી હોય છે.
ચાર વર્ષની રાહ જોયા બાદ OTT પ્લેટફોર્મ ZEE5 પર રિલીઝ થયેલી અને રિલીઝના બે દિવસની અંદર જ હટાવી દેવાયેલી આ ફિલ્મ હવે પંજાબના ગામડાઓમાં નવું જીવન પામી ચૂકી છે.
મોગા, સંગરુર, પટિયાલા, હોશિયારપુર, રાજપુરા, ગુરદાસપુર, બરનાલા, ભટિંડા, અમૃતસર, લુધિયાણા અને પંજાબના ઘણા બીજા જિલ્લાઓમાંથી ડઝનબંધ સ્ક્રીનિંગના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. માહિતી મુજબ, સ્વયંસેવકો, સ્પોર્ટ્સ ક્લબ, ગુરુદ્વારા કમિટીઓ, સ્થાનિક લોકો અને વિદેશમાં વસેલા પંજાબીઓ મળીને LED વોલ, પ્રોજેક્ટર, સાઉન્ડ સિસ્ટમ અને લોકો માટે જલપાનનો ખર્ચ ભેગો કરી રહ્યા છે.
આની શરૂઆત રાજસ્થાનના શ્રીગંગાનગર જિલ્લાની અનુપગઢ તહેસીલના ગામ 6H પતરોડામાં થયેલી એક સામૂહિક સ્ક્રીનિંગથી થઈ હતી. અહીં સુધી કે દિલજીત દોસાંજે પણ આના પર ધ્યાન આપ્યું હતું. હવે આ ચલણ પંજાબના ગામડાઓ સુધી ફેલાઈ ચૂક્યું છે.
છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં પંજાબના ઘણા ગામડાઓમાં ફિલ્મ બતાવવામાં આવી છે. જેમાં રાજપુરાનું સરાય માજરા, બરનાલાનું બલિયાં, જલાલાબાદનું ચક સરાઈન, પટ્ટીનું મેહરાજ, લુધિયાણાનું રજોઆના, ગુરદાસપુરનું ખેહરા સુલતાન, લુધિયાણાનું હથૂર, અમૃતસરનું નાંગલી, મોગાનું મનાવાં, પટિયાલાનું કિશનપુર (બક્ષીવાલા), સંગરુરનું લેહલ કલાં, મોગાનું વારેહ, હોશિયારપુરનું ભરોવાલ, સંગરુરનું સંઘેરી, મોગાનું સ્માલસર અને બરનાલાનું ઠિકરીવાલા સામેલ છે.
મોગા શહેરમાં તો ફિલ્મની સ્ક્રીનિંગ મુખ્ય બજારમાં પણ કરવામાં આવી.
પરંતુ આ સ્ક્રીનિંગનો કોઈ એક આયોજક નથી. કેટલાક ગામડાઓમાં સ્પોર્ટ્સ ક્લબે મળીને LED વોલ અને સાઉન્ડ સિસ્ટમનો ઈંતજામ કર્યો. બીજી જગ્યાઓ પર સ્થાનિક ગુરુદ્વારાઓ સાથે જોડાયેલા સ્વયંસેવકોએ સ્ક્રીનિંગનું આયોજન કર્યું. ઘણી જગ્યાએ લોકોનું કહેવું છે કે પૂરો ખર્ચ કોઈ સ્થાનિક પરિવાર અથવા વિદેશમાં વસેલા પંજાબીઓએ ઉઠાવ્યો, જે ઈચ્છતા હતા કે OTT પરથી હટાવ્યા બાદ પણ લોકો આ ફિલ્મ જોઈ શકે.
બલિયાંમાં પોતાના બેન્ક્વેટ હોલમાં ગામવાળાના કહેવા પર ફિલ્મની સ્ક્રીનિંગ કરાવવામાં મદદ કરનાર પ્રભ દેઓલે કહ્યું, “ફિલ્મની સામૂહિક સ્ક્રીનિંગને લોકોનું જબરદસ્ત સમર્થન મળી રહ્યું છે.”
ઘણા પંજાબી બ્લોગર્સ પણ ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર આ સ્ક્રીનિંગનો પ્રચાર કરી રહ્યા છે. દર સાંજે અલગ-અલગ ગામડાઓમાંથી નવી સ્ક્રીનિંગની માહિતી વાળા સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ સામે આવે છે. ત્યાં જ ઇન્ટરનેટ પર શેર કરવામાં આવેલા વીડિયોમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો ફિલ્મ જોતા નજરે પડે છે.
લુધિયાણાના ઉધોવાલ કલાં ગામમાં ફિટનેસ એકેડમી ચલાવતા સુલતાનદીપ સિંહે પોતાના ગામમાં ફિલ્મની સ્ક્રીનિંગની ઘોષણા કરાવી.
લુધિયાણાના રાયકોટના રહેવાસી અમન, જે LCD વોલ અને સાઉન્ડ સિસ્ટમ ભાડે આપે છે, તેમણે જણાવ્યું કે આગામી ઘણા દિવસો સુધી પંજાબના ઘણા ગામડાઓમાં ફિલ્મ બતાવવા માટે તેમની બુકિંગ થઈ ચૂકી છે. તેમણે ધ પ્રિન્ટને કહ્યું, “અમને આસપાસના કેટલાક ગામડાઓમાં ફિલ્મ બતાવવા માટે બોલાવવામાં આવ્યા છે. પરંતુ દરરોજ તેની માંગ વધતી જાય છે. અમે માત્ર સ્ક્રીન અને સાઉન્ડ સિસ્ટમને લાવવા-લઈ જવાનો અને મજૂરીનો જેટલો ખર્ચ છે, તેટલા જ પૈસા લઈ રહ્યા છીએ.”
આ ઉપરાંત પૂરી ફિલ્મ ઘણા ફેસબુક પેજો પર ઉપલબ્ધ છે અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર તેના કેટલાક હિસ્સા હાજર છે. જ્યારે ‘સતલુજ’ થોડા સમય માટે ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ હતી, ત્યારે ડાઉનલોડ કરવામાં આવેલી તેની કોપીઓ લોકો વચ્ચે ખાનગી રીતે શેર કરવામાં આવી અને હવે તે જનો ઉપયોગ સામૂહિક સ્ક્રીનિંગમાં કરવામાં આવી રહ્યો છે.
ફિલ્મને OTT પ્લેટફોર્મ પરથી હટાવ્યાના કેટલાક કલાકો બાદ જ દિલજીત દોસાંજે પોતે પોતાના પ્રશંસકોને કહ્યું હતું કે તેઓ ડાઉનલોડ કરેલા લિંકથી ફિલ્મ જુએ.
જે ગામડાઓમાં સ્ક્રીનિંગ થઈ રહી છે, ત્યાં ઘણીવાર સ્થાનિક ગુરુદ્વારાના લાઉડસ્પીકરથી તેની ઘોષણા કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે સ્ક્રીનિંગ સાંજે ૬ વાગ્યા પછી શરૂ થાય છે, જ્યારે ગામના લોકો ખેતરો કે પોતાની દુકાનોથી કામ પતાવીને પરત આવી જાય છે.
જે ગામડાઓમાં ગુરુદ્વારાના પરિસરની અંદર ફિલ્મ બતાવવામાં આવે છે, ત્યાં લોકો અંદર જતા પહેલા પોતાના પગરખાં ઉતારે છે અને માથું ઢાંકે છે.
જલાલાબાદ પાસે ચક સરાઈમાં આયોજકોએ લોકોને રૂહ અફઝા પીવડાવ્યું. બીજી જગ્યાઓ પર ગામવાળાએ જલપાન અથવા પીવાના પાણીનો ઈંતજામ કર્યો, જ્યારે સ્વયંસેવકોએ ખુરશીઓ, ઓડિયો ઉપકરણ અને કુલર લગાવવામાં મદદ કરી. પરિવાર એક સાથે ફિલ્મ જોવા પહોંચ્યા, જેથી જે અનુભવ સામાન્ય રીતે એકલા OTT પર ફિલ્મ જોવાનો હોય છે, તે એક સામૂહિક સાર્વજનિક કાર્યક્રમમાં બદલાઈ ગયો.
લોકોની આ અસાધારણ પ્રતિક્રિયા તે ફિલ્મની લાંબી અને મુશ્કેલ સફરનો એક બીજો અધ્યાય છે, જે હાલમાં જ કેન્દ્રીય ફિલ્મ પ્રમાણન બોર્ડ (CBFC) સાથે ચાર વર્ષ સુધી ચાલેલી લાંબી લડાઈ બાદ લોકો સુધી પહોંચી શકી.
હની ત્રેહાનના નિર્દેશનમાં બનેલી અને જસવંત સિંહ ખાલડાના પાત્રમાં દિલજીત દોસાંજની ફિલ્મ ‘સતલજ’ માનવાધિકાર કાર્યકર્તા જસવંત સિંહ ખાલડાની વાર્તા દર્શાવે છે. ખાલડાએ પંજાબમાં ઉગ્રવાદના સમયગાળા દરમિયાન શીખ યુવાનોના કથિત ગેરકાયદેસર અંતિમ સંસ્કાર અને ગુમ થવાના કિસ્સાઓનો રેકોર્ડ તૈયાર કર્યો હતો.
સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૫માં ખાલડાનું અમૃતસર સ્થિત તેમના ઘરની બહારથી અપહરણ કરી લેવામાં આવ્યું હતું અને બાદમાં તેમની હત્યા કરી દેવામાં આવી હતી. ઘણા વર્ષો બાદ તેમના અપહરણ અને હત્યાના કેસમાં પંજાબ પોલીસના છ કર્મચારીઓને દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા.
ત્રેહાને કહ્યું છે કે ફિલ્મ પર કામ ઘણા વર્ષો પહેલા શરૂ થયું હતું અને તેનું શૂટિંગ ૨૦૨૨માં શરૂ થયું. તેમના મતે, તેમની ટીમે તે જ વર્ષના અંત સુધી ફિલ્મ પૂરી કરી લીધી હતી, પરંતુ સર્ટિફિકેશન સાથે જોડાયેલી મુશ્કેલીઓને કારણે ફિલ્મ અટકી ગઈ. ફિલ્મ બનાવનારાઓનું કહેવું છે કે CBFC એ ઘણા મોટા ફેરફારો માંગ્યા હતા. જેમાં ફિલ્મના ટાઈટલ અને અહીં સુધી કે ખાલડાના નામમાં ફેરફાર પણ સામેલ હતો. તેઓ આ ફેરફારોને માનવા માટે તૈયાર નહોતા, જેના કારણે ફિલ્મની રિલીઝમાં લાંબી વિલંબ થયો.
શરૂઆતમાં આ ફિલ્મનું નામ ‘પંજાબ ૯૫’ રાખવામાં આવ્યું હતું. આ નામ તે વર્ષ તરફ ઈશારો કરતું હતું, જે વર્ષે ખાલડાનું અપહરણ થયું હતું અને તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી. બાદમાં આ ફિલ્મ ‘સતલુજ’ નામથી દર્શકો સુધી પહોંચી. જોકે સોશિયલ મીડિયા પર તેના ઘણા સમર્થકો હજુ પણ તેને ‘પંજાબ ૯૫’ ના નામથી જ બોલાવે છે.
પૂરા વિલંબ દરમિયાન દિલજીત દોસાંજ સતત આ ફિલ્મ વિશે ખુલીને વાત કરતા રહ્યા. તે અવારનવાર કહેતા હતા કે આ એવી વાર્તા છે જે લોકો સુધી પહોંચવી જોઈએ. ત્રેહાને જણાવ્યું કે સ્ક્રિપ્ટ વાંચ્યાના તરત બાદ જ દિલજીત આ ફિલ્મનો હિસ્સો બનવા માટે તૈયાર થઈ ગયા હતા અને ઘણા વર્ષો સુધી ચાલેલા અનિશ્ચિત દોરમાં પણ તેની સાથે ઉભા રહ્યા. ફિલ્મ રિલીઝ થયા બાદ આપવામાં આવેલા ઈન્ટરવ્યુમાં ત્રેહાને કહ્યું કે લાંબા સર્ટિફિકેશન વિવાદ છતાં ફિલ્મ બનાવનારા વાર્તાની મૂળ ભાવનાને જાળવી રાખવા પર અડગ રહ્યા.
જ્યારે આ મહિનાની શરૂઆતમાં ફિલ્મ આખરે ZEE5 પર રિલીઝ થઈ, તો તે કોઈ પણ શોર-શરાબા વગર આવી. સામાન્ય રીતે મોટી ફિલ્મોની રિલીઝના સમયે જેવો પ્રચાર હોય છે, તેવું કંઈ થયું નહીં. પરંતુ માત્ર બે દિવસ બાદ જ તે ભારતમાં સ્ટ્રીમિંગ માટે ઉપલબ્ધ રહી નહીં. પ્લેટફોર્મે કહ્યું કે તેણે “વર્તમાન હલતને જોતા” આ નિર્ણય લીધો છે અને કાનૂની વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહ્યું છે.
આ નિર્ણય બાદ પંજાબમાં ઉગ્રવાદના સૌથી કઠિન સમયગાળા દરમિયાન પંજાબ પોલીસની ભૂમિકાને લઈને ચર્ચા છેડાઈ ગઈ. એક પક્ષે તે પોલીસ કર્મચારીઓની ક્ષમતા અને બહાદુરી પર જોર આપ્યું, જેમણે ઘણા દાયકાઓ સુધી ચાલેલા આતંકવાદ અને હિંસાને ખતમ કર્યા. તેમનું કહેવું હતું કે ફિલ્મે હલતને વધારી-ચઢાવીને બતાવ્યા છે. ત્યાં જ બીજા પક્ષનું કહેવું હતું કે તે સમયગાળામાં થયેલા “૨૫,૦૦૦” કથિત નકલી અથડામણો અને અદાલતની બહાર કરવામાં આવેલી હત્યાઓની વાર્તા પણ લોકોની સામે આવવી જોઈએ.
અલગ-અલગ રાજકીય દળોના નેતાઓ, શીખ સંગઠનો, નાગરિક અધિકાર કાર્યકર્તાઓ અને ફિલ્મ જગતના લોકોએ તે ફિલ્મને હટાવવાના નિર્ણય પર સવાલો ઉઠાવ્યા, જેને પહેલાથી જ CBFC નું સર્ટિફિકેટ મળી ચૂક્યું હતું. ઘણા લોકોએ કહ્યું કે દર્શકોને ફિલ્મ જોવાનો અને પોતાની રાય જાતે બનાવવાનો મોકો મળવો જોઈતો હતો.
સૌથી કડક પ્રતિક્રિયાઓમાંથી એક શ્રી અકાલ તખ્ત સાહિબના સચિવાલય તરફથી આવી.
સોમવારે જારી કરવામાં આવેલા એક નિવેદનમાં જત્થેદાર જ્ઞાની કુલદીપ સિંહ ગર્ગજે આને અભિવ્યક્તિની આઝાદીને દબાવવા અને લોકો સુધી સત્ય પહોંચતું રોકવાની કોશિશ બતાવ્યું. પંજાબમાં ઉગ્રવાદના સમયગાળા દરમિયાન કથિત નકલી અથડામણો અને ગેરકાયદેસર અંતિમ સંસ્કારના કેસોનો રેકોર્ડ ભેગો કરવામાં ખાલડાના કામનો ઉલ્લેખ કરતા ગર્ગજે કહ્યું કે ખાલડાએ ખૂબ મહેનતથી આવા રેકોર્ડ ભેગા કર્યા હતા, જેમણે તે સમયગાળામાં થયેલા સૌથી ગંભીર માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનોમાંના એકને સામે લાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે વિશ્વભરના લોકતંત્રો અભિવ્યક્તિની આઝાદી અને માનવાધિકારોની રક્ષા પર જોર આપે છે, પરંતુ આ વાર્તાને લોકો સુધી પહોંચતા રોકવી “અસંવૈધાનિક અને અન્યાયપૂર્ણ” છે.
આ વિવાદ બાદ કેન્દ્ર સરકારે પણ મામલાની નવા સિરેથી સમીક્ષા શરૂ કરી દીધી છે. પંજાબ ભાજપના નેતાઓ, જેમાં પ્રદેશ ભાજપ અધ્યક્ષ કેવલ સિંહ ધિલ્લો પણ સામેલ છે, તરફથી આપવામાં આવેલા મેમોરેન્ડમ બાદ કેન્દ્ર સરકારે ત્રણ સભ્યોની એક સમિતિ બનાવી છે. આ સમિતિ ફિલ્મને સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મ પરથી હટાવવાની પરિસ્થિતિઓની તપાસ કરશે.
આ મામલાની તપાસ સૂચના ટેકનોલોજી નિયમોની જોગવાઈઓ હેઠળ પણ અલગથી કરવામાં આવી રહી છે. આનાથી આ નિર્ણય પર ફરીથી વિચાર કરવામાં આવવાની શક્યતા બની છે.
