SC PWD Recruitment Verdict: સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે (૭ એપ્રિલ, ૨૦૨૬) ના રોજ કહ્યું કે દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ (PWD) માટે અનરિઝર્વ્ડ (બિન-અનામત) ખાલી જગ્યાઓ ઓપન પૂલ જેવી છે. આના પર પસંદગીનો મુખ્ય આધાર યોગ્યતા છે એટલે કે કોઈપણ સામાજિક અથવા વિશેષ શ્રેણીના પાત્ર ઉમેદવારોને આ ખાલી જગ્યાઓ પર નિયુક્ત કરી શકાય છે.
જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને જસ્ટિસ એન. કોટીશ્વર સિંહની બેન્ચે કલકત્તા હાઈકોર્ટના તે નિર્ણયને રદ કરતા આ ચુકાદો આપ્યો છે, જેમાં ઓછા માર્ક્સ ધરાવતા સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવારને ઓબીસી ઉમેદવાર પર પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે અનરિઝર્વ્ડ કેટેગરી કોઈ અલગ સામાજિક શ્રેણી નથી, પરંતુ તે દરેક માટે એક ખુલ્લું ક્ષેત્ર છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે વ્યવસ્થા આપી કે ઓબીસી, એસસી અથવા એસટી જેવી રિઝર્વ્ડ કેટેગરી સાથે સંબંધિત, વધુ યોગ્યતા ધરાવતા પીડબ્લ્યુડી ઉમેદવારને કોઈપણ બિન-અનામત પીડબ્લ્યુડી પદથી માત્ર એટલા માટે વંચિત રાખી શકાય નહીં, કારણ કે સામાન્ય શ્રેણીનો કોઈ ઉમેદવાર પણ ઉપલબ્ધ છે.
ચુકાદો લખનાર ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ એન. કોટીશ્વર સિંહે કહ્યું, ‘અનામત કાયદામાં એ વાત સંપૂર્ણપણે નક્કી છે કે બિન-અનામત/ખુલ્લી શ્રેણીનો અર્થ એસસી, એસટી અથવા ઓબીસી જેવી કોઈ સામાજિક/સમુદાય શ્રેણી સાથે નથી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, બિન-અનામત અથવા ખુલ્લી શ્રેણી હેઠળ આવતી કોઈપણ જગ્યા કોઈ ખાસ સામાજિક શ્રેણીની હોતી નથી; તે તમામ કેટેગરીના ઉમેદવારો માટે એક ખુલ્લું ક્ષેત્ર હોય છે – એ અર્થમાં કે તે તમામ ઉમેદવારો માટે ખુલ્લું છે, પછી ભલે તેઓ કોઈપણ સામાજિક અથવા વિશેષ શ્રેણી સાથે સંબંધિત હોય કે ન હોય.’
આ મામલો પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્ય વિદ્યુત વિતરણ કંપની લિમિટેડમાં જુનિયર એન્જિનિયર (સિવિલ) ગ્રેડ-૨ ના પદ સંબંધિત એક ભરતી સાથે જોડાયેલો છે. જાહેરનામામાં એક પદ ખાસ કરીને બિન-અનામત (દિવ્યાંગ વ્યક્તિ-નબળી દ્રષ્ટિ) માટે અનામત હતું. આ પદ માટે બે ઉમેદવારો વચ્ચે વિવાદ હતો, જેમાં એક જનરલ કેટેગરીનો હતો, જેની દ્રષ્ટિ નબળી હતી અને તેણે ૫૫.૬૬૭ માર્ક્સ મેળવ્યા હતા, જ્યારે બીજો ઉમેદવાર ઓબીસી શ્રેણીનો હતો, જેની દ્રષ્ટિ પણ નબળી હતી અને તેણે ૬૬.૬૬૭ માર્ક્સ મેળવ્યા હતા.
કંપનીએ ઓબીસી ઉમેદવારને તેની ઉચ્ચ યોગ્યતાના આધારે આ પદ પર નિયુક્ત કર્યો. જનરલ કેટેગરીના ઉમેદવારે આ નિર્ણયને પડકારતા કહ્યું કે તે એક પાત્ર બિન-અનામત ઉમેદવાર છે, તેથી આ જગ્યા તેને જ મળવી જોઈતી હતી અને ઓબીસી કેટેગરીના ઉમેદવારના નામ પર વિચાર ત્યારે જ કરવો જોઈએ, જ્યારે બિન-અનામત શ્રેણીનો કોઈ દિવ્યાંગ ઉમેદવાર ઉપલબ્ધ ન હોય.
હાઈકોર્ટની સિંગલ બેન્ચે જનરલ કેટેગરીના ઉમેદવારની અરજી ફગાવી દીધી હતી, જ્યારે ખંડપીઠે કંપનીના નિર્ણયને ઉલટાવતા એમ્પ્લોયરને ઓછી યોગ્યતા ધરાવતા જનરલ કેટેગરીના ઉમેદવારને નિયુક્ત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. ખંડપીઠના આ નિર્ણયને કંપનીએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો.
