School Dropout: શાળા છોડતા બાળકો પાછળ ગરીબીથી લઈને સુવિધાઓનો અભાવ સુધીના કારણો, UDISE+ના આંકડા ચોંકાવનારા
School Dropout: જુલાઈ મહિનો આવતાં જ દેશભરની શાળાઓમાં નવા સત્રની શરૂઆત થઈ જાય છે. નાનાં-નાનાં બાળકો પહેલી વાર દફતર લઈને શાળાએ પહોંચે છે. દરેક માતા-પિતાનું સપનું હોય છે કે તેમનું બાળક ભણી-ગણીને સારી નોકરી કરે અને વધુ સારું જીવન જીવે. પરંતુ શિક્ષણ મંત્રાલયના આંકડા એવી તસવીર દર્શાવે છે, જે ચિંતા વધારનારી છે.
UDISE+ રિપોર્ટ જણાવે છે કે શાળામાં પ્રવેશ લેનારા 100 બાળકોમાંથી 12મા ધોરણ સુધી માત્ર 47 બાળકો જ પોતાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શકે છે. બાકીના બાળકો વચ્ચે જ શાળા છોડી દે છે. પ્રશ્ન એ છે કે આખરે આવું કેમ થાય છે?
| શિક્ષણ સ્તર | શાળામાં અભ્યાસ ચાલુ રાખનારા બાળકો (Retention Rate) |
|---|---|
| પ્રાથમિક (ધોરણ 1-5) | 98.90% |
| પ્રીપેરેટરી (ધોરણ 3-5) | 92.40% |
| મિડલ (ધોરણ 6-8) | 82.80% |
| સેકન્ડરી / 12મા ધોરણ સુધી | 47.20% |
સ્ત્રોત: UDISE+ 2024-25, શિક્ષણ મંત્રાલય
ગરીબી સૌથી મોટું કારણ
દેશમાં લાખો પરિવારો એવા છે જ્યાં 14-15 વર્ષની ઉંમર આવતાં જ બાળકો સામે પુસ્તકો કે કમાણીમાંથી એક પસંદ કરવાની સ્થિતિ આવી જાય છે. છોકરાઓ મજૂરી, ખેતી અથવા દુકાન પર કામે લાગી જાય છે. જ્યારે છોકરીઓ ઘરકામ અને નાનાં ભાઈ-બહેનોની જવાબદારી સંભાળે છે.
10મા ધોરણ પછીના અભ્યાસનો ખર્ચ ઘણા પરિવારો માટે મુશ્કેલ બની જાય છે. આ જ કારણ છે કે માધ્યમિક સ્તરે ડ્રોપઆઉટ ઝડપથી વધી જાય છે.
શાળા દૂર હોવાથી અભ્યાસ છૂટી જાય છે
પ્રાથમિક શાળાઓ તો લગભગ દરેક ગામમાં છે, પરંતુ 11મા અને 12મા ધોરણની શાળાઓ આજે પણ ઘણી જગ્યાએ 8-10 કિલોમીટર દૂર છે. ગ્રામિણ વિસ્તારોમાં સુરક્ષિત પરિવહનની અછતને કારણે ખાસ કરીને દીકરીઓનો અભ્યાસ વચ્ચે જ અટકી જાય છે.
દીકરીઓ સામે અલગ પડકારો
UDISE+, NFHS અને અનેક સરકારી સર્વેક્ષણો જણાવે છે કે માધ્યમિક સ્તર પછી દીકરીઓ શાળા છોડે છે તેના પાછળ ઘણા સામાજિક કારણો છે. અલગ અને સ્વચ્છ ટોયલેટની અછત, માસિક ચક્ર દરમિયાન સુવિધાઓનો અભાવ, સુરક્ષાની ચિંતા અને ઓછી ઉંમરે લગ્ન જેવા કારણો જવાબદાર છે. આ જ કારણસર સેકન્ડરી સ્તરે દીકરીઓનો ડ્રોપઆઉટ વધી જાય છે.
અભ્યાસનો નબળો પાયો
માત્ર શાળામાં જવું પૂરતું નથી. ASER (Annual Status of Education Report) જણાવે છે કે આજે પણ મોટી સંખ્યામાં બાળકો પોતાના ધોરણ મુજબનું પુસ્તક યોગ્ય રીતે વાંચી શકતા નથી અને મૂળભૂત ગણિત કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે. જ્યારે આવા બાળકો 9મા અને 10મા ધોરણના મુશ્કેલ અભ્યાસ સુધી પહોંચે છે ત્યારે ઘણા બાળકો અભ્યાસ છોડી દે છે.
સરકારનું લક્ષ્ય શું છે?
નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020)નું લક્ષ્ય છે કે 2030 સુધી શાળા શિક્ષણમાં 100% Gross Enrolment Ratio (GER) પ્રાપ્ત કરવામાં આવે. તેના માટે સરકાર સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન, શિષ્યવૃત્તિ, ડિજિટલ શિક્ષણ, સ્કિલ એજ્યુકેશન અને શાળા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર કામ કરી રહી છે. જોકે નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર શાળામાં પ્રવેશ અપાવવો પૂરતો નથી, પરંતુ બાળકોને 12મા ધોરણ સુધી શાળામાં જાળવી રાખવું સૌથી મોટો પડકાર છે.
દર વર્ષે કરોડો બાળકો પોતાના સપનાઓ સાથે શાળાની દહેલીજ પર પગ મૂકે છે. પરંતુ જો 100માંથી માત્ર 47 બાળકો જ 12મા ધોરણ સુધી પહોંચી રહ્યા હોય, તો આ માત્ર શિક્ષણનો નહીં પરંતુ દેશના ભવિષ્યનો પણ પ્રશ્ન છે. શાળામાં પ્રવેશ અપાવવો પ્રથમ જીત છે, પરંતુ સાચો પડકાર એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે દરેક બાળક પોતાનું શાળાશિક્ષણ પૂર્ણ કરી શકે.
