SHANTI Bill India: વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય કેબિનેટે SHANTI (Sustainable Harnessing and Advancement of Nuclear Energy for Transforming India) નામથી અણુ ઊર્જા બિલ, ૨૦૨૫ ને મંજૂરી આપી દીધી છે. આ કાયદો ભારતનાં અણુ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો સુધારો માનવામાં આવે છે, જે અણુ ઊર્જા વિભાગ (DAE) ના દાયકાઓ જૂના એકાધિકારને સમાપ્ત કરશે અને ૬૦ વર્ષથી વધુ સમયથી અત્યંત સખત નિયંત્રણ હેઠળના આ ક્ષેત્રમાં ખાનગી ભાગીદારી માટેના રસ્તા ખોલશે.
આ બિલ આગામી સપ્તાહની શરૂઆતમાં સંસદના શિયાળુ સત્ર દરમિયાન રજૂ થવાની અપેક્ષા છે.
૧. શું છે ‘શાંતિ બિલ’ (SHANTI Bill)?
ઉદ્દેશ: આ વિધેયક DAE ના છ દાયકાથી વધુ લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા એકાધિકારને સમાપ્ત કરશે અને પ્રથમ વખત ખાનગી ક્ષેત્રને આ અત્યંત નિયંત્રિત અને ગોપનીય ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી આપશે.
કાનૂની માળખું: લાગુ થયા પછી, SHANTI હાલના ઘણા કાયદાઓને એકીકૃત કરશે, નિયમનકારી ખામીઓને દૂર કરશે, અને મોટા પાયે પરમાણુ વિસ્તરણમાં ઝડપ લાવવા માટે એક સંકલિત કાનૂની માળખું તૈયાર કરશે.
૨. આ સુધારો શા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે?
ભારતે ૨૦૪૭ સુધીમાં ૧૦૦ ગીગાવોટ (GW) પરમાણુ ઊર્જા ક્ષમતા હાંસલ કરવાનો મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે, જે હાલના સ્તર કરતાં લગભગ ૧૧ ગણો વધારે છે (હાલમાં ૨૫ રિએક્ટર્સની કુલ ક્ષમતા ૮,૮૮૦ મેગાવોટ છે).
નેટ-ઝીરો લક્ષ્ય: આ પગલું ૨૦૭૦ ના નેટ-ઝીરો કાર્બન ઉત્સર્જન લક્ષ્ય અને વિકસિત ભારતના વિઝનને હાંસલ કરવા માટે જરૂરી છે.
બેઝ લોડ પાવર: કોલસા અને ગેસ આધારિત થર્મલ પ્લાન્ટ બંધ થયા પછી બેઝ લોડ પાવરની જરૂરિયાત પરમાણુ ઊર્જાથી જ પૂરી થશે.
ખાનગી ક્ષેત્રની જરૂરિયાત: ૧૦૦ GW ના લક્ષ્યોને હાંસલ કરવા માટે મોટા પાયે રોકાણ, આધુનિક ટેક્નોલોજી અને ઝડપી પ્રોજેક્ટ ટાઇમલાઇનની જરૂર પડશે, જે માત્ર સરકારી ફંડિંગથી શક્ય નથી. શાંતિ બિલ ખાનગી કંપનીઓને પરમાણુ ઇકોસિસ્ટમમાં લાવીને રોકાણ અને નવીનતાનો માર્ગ ખોલશે.
૩. શાંતિ બિલમાં મુખ્ય ફેરફારો
| ક્ષેત્ર | વર્ણન |
| પ્રાઇવેટ સેક્ટરની એન્ટ્રી | ખાનગી કંપનીઓ પ્રથમ વખત પરમાણુ ખનિજોની શોધ, ઇંધણ નિર્માણ, ઉપકરણ નિર્માણ અને અમુક અંશે પ્લાન્ટ સંચાલનમાં ભાગ લઈ શકશે. |
| કાયદાકીય માળખું | ૧૯૬૨ ના જૂના કાયદાને બદલીને લાઇસન્સિંગ, સુરક્ષા અને અનુપાલન માટે સુવ્યવસ્થિત સંરચના બનાવવામાં આવશે. |
| નિયમનકારી મજબૂતી | વૈશ્વિક ધોરણોને અનુરૂપ પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સ્વતંત્ર પરમાણુ સુરક્ષા પ્રાધિકરણ ની રચના થશે. |
| જવાબદારી સુધારણા | Civil Liability for Nuclear Damage Act માં સંશોધન કરીને ઑપરેટર અને સપ્લાયરની જવાબદારીઓ સ્પષ્ટ થશે (વિદેશી રોકાણને આકર્ષવા માટે જરૂરી). |
૪. નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણનું મોટુ એલાન
તાજેતરના બજેટ ભાષણમાં, નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે ‘વિકસિત ભારત માટે પરમાણુ ઊર્જા મિશન’ની જાહેરાત કરી હતી.
તેમણે Small Modular Reactors (SMRs) ના સંશોધન અને વિકાસ માટે ₹૨૦,૦૦૦ કરોડના આઉટલેની જાહેરાત કરી.
લક્ષ્ય: ૨૦૩૩ સુધીમાં ઓછામાં ઓછા ૫ સ્વદેશી SMRs ને ચાલુ કરવાનું છે.
૫. ગેમ-ચેન્જર શા માટે?
ઊર્જા સુરક્ષા: તે અશ્મિભૂત ઇંધણ પર નિર્ભરતા ઘટાડશે.
આબોહવા લક્ષ્યાંક: પરમાણુ ઊર્જા ભારતની ડીકાર્બોનાઇઝેશન વ્યૂહરચનાની કરોડરજ્જુ બનશે.
આર્થિક તક: એન્જિનિયરિંગ, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ટેક્નોલોજીમાં સ્થાનિક અને વૈશ્વિક ખેલાડીઓ માટે અબજો ડોલરનું બજાર ખુલશે.
