Sharjeel Imam USCIRF India: શરજીલ ઇમામ મામલે અમેરિકી આયોગની ટિપ્પણી પર ભારતનો જવાબ, વિનય ક્વાત્રાએ કહ્યું- બીજાને ઉપદેશ આપવાનું બંધ કરો

Arati Parmar
8 Min Read
Sharjeel Imam USCIRF India

Sharjeel Imam USCIRF India: નાગરિકતા સુધારા કાયદા (CAA) વિરુદ્ધના આંદોલન સાથે જોડાયેલા અને દિલ્હી રમખાણોના કથિત કાવતરાના કેસમાં જેલમાં બંધ ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી કાર્યકર શરજીલ ઇમામને લઈને ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે રાજદ્વારી વિવાદ સામે આવ્યો છે. અમેરિકી સરકારના આયોગ US Commission on International Religious Freedom (USCIRF) દ્વારા શરજીલ ઇમામને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા માટે અવાજ ઉઠાવવાને કારણે ભારતમાં અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવવામાં આવતાં ભારતે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો છે. જોકે, અહીં એ સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે અત્યાર સુધી ભારતની કોઈ અદાલતે શરજીલ ઇમામને કોઈ પણ કેસમાં દોષિત ઠેરવ્યા નથી. તેમની અને ઉમર ખાલિદ વિરુદ્ધની સુનાવણી હજુ શરૂ થવાની બાકી છે.

અમેરિકામાં ભારતના રાજદૂત વિનય મોહન ક્વાત્રાએ અમેરિકી આયોગની ટિપ્પણીને પક્ષપાતી, ખોટી માહિતી પર આધારિત અને પૂર્વગ્રહથી પ્રેરિત ગણાવી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે USCIRFને ભારતના નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારો અંગે નિર્ણય આપવાનો કોઈ અધિકાર નથી.

- Advertisement -

ક્વાત્રાએ આયોગને પોતાના પૂર્વગ્રહોનું આત્મમંથન કરવાની અને બીજા દેશોને ઉપદેશ આપવાનું બંધ કરવાની સલાહ પણ આપી છે. તેમનું આ નિવેદન 14 નવેમ્બરે સોશિયલ મીડિયા પ્લૅટફૉર્મ X પર સામે આવ્યું હતું.

USCIRFએ શરજીલ ઇમામને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના કેદી ગણાવ્યા

વિવાદની શરૂઆત અમેરિકી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આયોગની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટથી થઈ હતી. USCIRFએ શરજીલ ઇમામની પ્રોફાઇલ શૅર કરીને તેમને એવા મુસ્લિમ વ્યક્તિ તરીકે રજૂ કર્યા હતા, જેમને ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની હિમાયત કરવાને કારણે અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા છે. આયોગે પોતાની પોસ્ટમાં લખ્યું હતું કે શરજીલ ઇમામ એક મુસ્લિમ વ્યક્તિ છે, જેમને ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતા માટેની તેમની હિમાયતને કારણે અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા છે.

- Advertisement -

આયોગે આ પોસ્ટ સાથે પોતાની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ શરજીલ ઇમામની પ્રોફાઇલની લિંક પણ શૅર કરી હતી. USCIRFની આ ટિપ્પણીમાં તેમની ધરપકડને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલા મુદ્દા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. આયોગે ડિસેમ્બર 2019 અને જાન્યુઆરી 2020માં નાગરિકતા સુધારા કાયદા વિરુદ્ધ થયેલા પ્રદર્શનોમાં તેમની ભાગીદારીને શાંતિપૂર્ણ વિરોધના સંદર્ભમાં રજૂ કરી હતી. ભારત સરકારના રાજદૂતે આ રજૂઆત સામે જ સખત વાંધો ઉઠાવ્યો છે.

- Advertisement -

વિનય ક્વાત્રાએ શું કહ્યું?

ભારતના રાજદૂત વિનય મોહન ક્વાત્રાએ X પર અમેરિકી આયોગને જવાબ આપતાં લખ્યું કે USCIRFને ભારતીય નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારો અંગે નિર્ણય આપવાનો કોઈ અધિકાર નથી. તેમણે કહ્યું કે આયોગના સતત પક્ષપાતી, ખોટી માહિતી પર આધારિત અને પૂર્વગ્રહથી પ્રેરિત મૂલ્યાંકન ભારતની એ બંધારણીય પ્રતિબદ્ધતાને નબળી પાડી શકતાં નથી, જે અંતર્ગત તમામ ધર્મોના લોકોને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને સમાન અધિકારો પ્રાપ્ત છે.

ક્વાત્રાએ વધુમાં કહ્યું કે USCIRFના એજન્ડા આધારિત અને પક્ષપાતી ચર્ચાવિચારણા છતાં ભારત આગળ વધી રહ્યું છે. આયોગ પર કટાક્ષ કરતાં તેમણે લખ્યું કે જે રીતે USCIRF બીજા દેશોના મામલામાં હસ્તક્ષેપ કરવાની સ્વતંત્રતા પોતાનો અધિકાર માને છે, તેવી જ રીતે તેઓ પણ તેને એક સલાહ આપવા માગે છે. ક્વાત્રાએ કહ્યું કે આયોગે પોતાના પૂર્વગ્રહોનું આત્મમંથન કરવું જોઈએ અને બીજાને ઉપદેશ આપવાનું બંધ કરવું જોઈએ. તેમના આ નિવેદનને અમેરિકી આયોગની ટિપ્પણી સામે ભારતની સખત રાજદ્વારી પ્રતિક્રિયા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.

જાન્યુઆરી 2020માં શરજીલ ઇમામની ધરપકડ થઈ હતી

શરજીલ ઇમામ જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી (JNU)ના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી અને સંશોધક રહી ચૂક્યા છે. તેઓ 2019ના અંતમાં અને 2020ની શરૂઆતમાં નાગરિકતા સુધારા કાયદા (CAA) વિરુદ્ધ થયેલા આંદોલનોમાં સક્રિય હતા. જાન્યુઆરી 2020માં CAA વિરોધી પ્રદર્શનો સાથે જોડાયેલા કેસોમાં તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ દિલ્હી રમખાણોના કથિત કાવતરા સાથે જોડાયેલા કેસમાં પણ તેમનું નામ સામે આવ્યું હતું.

દિલ્હી પોલીસે તેમના પર રમખાણોનું કાવતરું ઘડવા, હિંસા ભડકાવવા અને વિવિધ સમુદાયો વચ્ચે દુશ્મનાવટ વધારવા જેવા આરોપો મૂક્યા છે. તેમની વિરુદ્ધ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) અધિનિયમ એટલે કે UAPA સહિતની અનેક ગંભીર કલમો હેઠળ કેસ નોંધવામાં આવ્યો છે.

દિલ્હી પોલીસનો આરોપ છે કે ફેબ્રુઆરી 2020માં થયેલા દિલ્હી રમખાણો પાછળ મોટું કાવતરું હતું અને તેમાં શરજીલ ઇમામ તથા અન્ય આરોપીઓની ભૂમિકા હતી. બીજી તરફ, શરજીલ ઇમામ અને તેમના વકીલો આ આરોપોને પડકારતા રહ્યા છે. આ કેસ લાંબા સમયથી ન્યાયિક પ્રક્રિયા હેઠળ છે અને તેમની અટકાયત તથા જામીનને લઈને પણ વિવાદ થતો રહ્યો છે.

USCIRF શું છે અને ભારત સાથે તેનો વિવાદ કેમ રહ્યો છે?

USCIRF એટલે કે અમેરિકી આંતરરાષ્ટ્રીય ધાર્મિક સ્વતંત્રતા આયોગ અમેરિકાની એક સ્વતંત્ર દ્વિપક્ષીય સંસ્થા છે. તેની સ્થાપના 1998માં અમેરિકી કૉંગ્રેસના કાયદા હેઠળ કરવામાં આવી હતી. આ આયોગનો જાહેર હેતુ વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવાનો અને આ સંબંધમાં અમેરિકી સરકારને નીતિગત સૂચનો આપવાનો છે. તેના નવ આયુક્તોની નિમણૂક અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ તથા કૉંગ્રેસના બંને રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના મુદ્દે ભારત અને USCIRF વચ્ચે અગાઉ પણ અનેક વખત ટકરાવ થયો છે. આયોગ પોતાના અહેવાલોમાં ભારતમાં ધાર્મિક લઘુમતીઓની સ્થિતિ, ધાર્મિક સ્થળો પરના હુમલા અને લઘુમતી સમુદાયોના લોકો વિરુદ્ધ થતી કાયદાકીય કાર્યવાહી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતો રહ્યો છે.

– આ વર્ષે આયોગે પોતાના 2026ના વાર્ષિક અહેવાલમાં અમેરિકાને ભારતને વિશેષ ચિંતાવાળા દેશ (Country of Particular Concern) તરીકે જાહેર કરવાની ભલામણ કરી હતી.

આ ઉપરાંત, આયોગે ભારતની કેટલીક સરકારી એજન્સીઓ અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) પર લક્ષિત પ્રતિબંધો મૂકવાની તથા ભારતને આપવામાં આવતી સુરક્ષા સહાય અને વેપાર નીતિઓને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ સાથે જોડવાની પણ ભલામણ કરી હતી. ભારત આ ભલામણો અને આરોપોને અગાઉ પણ પક્ષપાતી તથા રાજકીય હેતુથી પ્રેરિત ગણાવીને નકારી ચૂક્યું છે.

અગાઉ પણ શરજીલ ઇમામ અને ઉમર ખાલિદની મુક્તિની માગ કરી ચૂક્યો છે આયોગ

USCIRFએ સપ્ટેમ્બર 2026માં પણ શરજીલ ઇમામ અને ઉમર ખાલિદનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. આયોગે ભારત પર UAPA જેવા આતંકવાદ વિરોધી કાયદાઓના દુરુપયોગનો આરોપ મૂક્યો હતો. આયોગનું કહેવું હતું કે આ કાયદાઓ હેઠળ ધાર્મિક લઘુમતીઓ અને કાર્યકરોને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શનોમાં ભાગ લેવા બદલ અટકાયતમાં રાખવામાં આવે છે. તેણે અમેરિકી વિદેશ વિભાગને ભારત સરકાર સાથે વાતચીત કરીને આવા કેદીઓની મુક્તિ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરવાની અપીલ કરી હતી.

ભારત અને અમેરિકી આયોગ વચ્ચે વધતો ટકરાવ

શરજીલ ઇમામ અંગે USCIRFની તાજેતરની ટિપ્પણી એવા સમયે આવી છે, જ્યારે ભારત અને અમેરિકી આયોગ વચ્ચે ધાર્મિક સ્વતંત્રતાને લઈને અગાઉથી જ તણાવ છે. આ પહેલાં 10 નવેમ્બરે વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે પણ USCIRFની ટીકા કરતાં તેને પક્ષપાતી અને ખોટી માહિતી પર આધારિત સંસ્થા ગણાવી હતી. તેમણે આરોપ મૂક્યો હતો કે આયોગ અમેરિકામાં ધાર્મિક સ્થળો પરના હુમલા, ભારતીય સમુદાય વિરુદ્ધના વંશીય ભેદભાવ અને નફરતથી પ્રેરિત ગુનાઓ અંગે મૌન રહે છે.

શરજીલ ઇમામના કેસમાં વિનય મોહન ક્વાત્રાની તાજેતરની પ્રતિક્રિયા આ જ રાજદ્વારી ટકરાવની આગળની કડી છે. આ વિવાદનું એક મહત્ત્વનું પાસું એ પણ છે કે અમેરિકી આયોગ શરજીલ ઇમામની અટકાયતને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના દૃષ્ટિકોણથી જોઈ રહ્યો છે, જ્યારે ભારતીય પક્ષ તેને ભારતીય કાયદા અને બંધારણીય વ્યવસ્થા હેઠળ ચાલી રહેલી ફોજદારી ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો મામલો માને છે. આ રીતે શરજીલ ઇમામનો મામલો હવે માત્ર ભારતની આંતરિક રાજનીતિ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી, પરંતુ ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, માનવાધિકાર અને ભારતની સાર્વભૌમત્વને લઈને ભારત-અમેરિકા વચ્ચેનો નવો રાજદ્વારી વિવાદ પણ બની ગયો છે.

Share This Article