Sonam Wangchuk Protest: ભારતીય જનતા પાર્ટીની સરકાર જો એવું વિચારી રહી છે કે સૌનમ વાંગચુકને જાહેર પટલ પરથી અદ્રશ્ય કરીને હવે તે શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં ગેરવહીવટના સવાલમાંથી છુટકારો મેળવી ગઈ છે તો તે ગેરસમજમાં છે. શક્ય છે કે આ વખતે દેશના વિદ્યાર્થીઓ અને નવયુવાનો વાંગચુક સાથે કરવામાં આવેલા વ્યવહારને પોતાની સાથે કરવામાં આવેલો અન્યાય માને. તેઓ રસ્તા પર આવે કે ન આવે પણ સરકારે પોતાના આ એક પગલાથી ખુદને તે લોકોની નજરમાં હંમેશ માટે પાડી દીધા છે જેઓ અત્યાર સુધી તેને સમય આપવા તૈયાર હતા. તેમની સામે આ સવાલ તો રહેશે જ કે વાંગચુક કોઈ સરકારનું રાજીનામું તો નથી માંગી રહ્યા હતા. તેઓ એક નકામા શિક્ષણ મંત્રીની જવાબદારી નક્કી કરવાની વાત કરી રહ્યા હતા. તેના પર વિચાર કરવો તો દૂર, તેની માંગ કરનાર વાંગચુકની સાથે જ જુલમ કરવામાં આવ્યો.
પરંતુ જનતાના આ વિચારને સંગઠિત કરવો અને તેની આસપાસ ગોલબંધી કરવી એ એક લાંબું અને મહેનતનું કામ છે. શું કોકરોચ જનતા પાર્ટીના લોકો આ કરવા માંગે છે? અથવા તેમની કોઈ એવી તૈયારી છે? એવું નથી લાગતું કારણ કે સૌનમ વાંગચુકને જંતર-મંતર પરથી ઉઠાવી લેવાયા બાદ તરત જ એક ભાવુક ક્ષણમાં કોકરોચ જનતા પાર્ટીના નેતા અભિજીત દિપકેએ ખુદ ઉપવાસની જાહેરાત કરી દીધી છે. પરંતુ શું તેમના ઉપવાસ વાંગચુકના ઉપવાસની ભરપાઈ કરી શકશે? આ સવાલ પર આપણે પાછા આવીશું.
સૌનમ વાંગચુકને તેમના અનશનથી દિલ્હી પોલીસે જબરદસ્તી ઉઠાવી લીધા છે. આ એ જ રીતે થયું જેવું ત્રણ દિવસ પહેલા ‘ધ લેન્સ’ વેબસાઈટના પોતાના લેખમાં એસ. વિક્રમે જણાવ્યું હતું: ‘જ્યારે તે ક્ષણ આવશે, ન્યાયપાલિકાના આદેશ પર સ્વાસ્થ્ય રક્ષા માટે કરવામાં આવેલા હસ્તક્ષેપના નામે ઉપવાસ તોડી પાડવામાં આવશે, જેથી સરકાર સત્યાગ્રહને માન્યતા આપ્યા વગર ખતમ કરી દે.’
આ વાત એકદમ સાચી છે. સરકારે આ સત્યાગ્રહને માન્યતા નથી આપી. 20 દિવસ સુધી સૌનમ વાંગચુકના અનિશ્ચિતકાલીન ઉપવાસ પર એક શબ્દ પણ કહેવો ઉચિત ન સમજ્યો. તે ઉપવાસ જે માંગણીને લઈને હતો, તેના પર સરકારે કંઈ કહેવું ઉચિત ન સમજ્યું. સરકારની પોલીસે કહ્યું કે તેણે અદાલતના કહેવા પર સૌનમ વાંગચુકનો જીવ બચાવવા માટે તેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરી દીધા છે.
સરકારની ચાલ અને જનતાનો રોષ
સરકારે દિલ્હી પોલીસના આ પગલાથી ખુદને ચતુરાઈથી અલગ કરી લીધી છે. એક દિવસ પહેલા દિલ્હીના પોલીસ પ્રમુખને બદલવામાં આવ્યા અને નવા પ્રમુખે આવતાની સાથે જ પહેલું કામ કર્યું સૌનમ વાંગચુકને જંતર-મંતર પરથી હટાવવાનું. સરકારનો અભિગમ એ છે કે તે ભલે સૌનમ વાંગચુકની માંગને ધ્યાન આપવા યોગ્ય નથી સમજતી, તેને બીજા કોઈપણ માણસની જેમ તેમના જીવની ચિંતા છે.
તે ભલે એક અનુચિત માંગ સૌનમ વાંગચુકના પ્રાણ કોઈ રીતે બચી જાય, તેની દુહાઈ તેમના આંદોલનના સહયોગીઓ પણ વારંવાર કરી રહ્યા હતા. તેમના સ્વાસ્થ્ય બગડવાના સમાચાર સાંભળીને અલગ-અલગ રાજકીય પક્ષના નેતાઓ પણ તેમની પાસે ઉપવાસ તોડવાની અપીલ લઈને પહોંચવા લાગ્યા હતા. આખી દુનિયામાંથી અપીલ કરવામાં આવી રહી હતી કે તેઓ પોતાનો ઉપવાસ તોડી દે. ખુદ તેમણે કહ્યું હતું કે તેમના પર ઉપવાસ તોડવા માટે દબાણ કરવાને બદલે લોકોએ સરકારને તેમની માંગ પર વિચાર કરવા માટે કહેવું જોઈએ. પરંતુ એવું ન થયું. લોકો આ સરકારને આ કદર બેહસ (સંવેદનહીન) માને છે કે તેનાથી કોઈ માંગણી કરવી વ્યર્થ માને છે. તેથી તેઓ વાંગચુકને જ કહેવા લાગ્યા કે તમે નકામો જીવ ન આપો.
શું તેનું કારણ કેટલાક આંદોલન અને વાંગચુકના વલણમાં પણ શોધી શકાય છે? ઉપવાસની વચ્ચે જાહેરાત થઈ કે 20 જુલાઈએ સંસદનું ચોમાસુ સત્ર શરૂ થતા એક સરઘસ કાઢવામાં આવશે. વાંગચુકે કહ્યું કે તે દિવસે તેઓ તે મુદ્દાને સંસદને સુપરત કરી દેશે. આનાથી લાગવા માંડ્યું કે હવે આ ઉપવાસમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધવામાં આવી રહ્યો છે. એટલે કે ઉપવાસ એક સમસ્યા બની ગઈ જેનો કોઈ ઉકેલ આંદોલનકર્તાઓની પાસે ન હતો.
ઉપવાસનો એક લાભ અવશ્ય થયો. ત્રણ-ચાર દિવસ પહેલા સુધી જંતર-મંતર પર લોકોની આવન-જાવન ખૂબ ઓછી હતી. પરંતુ જેમ-જેમ વાંગચુકના સ્વાસ્થ્યમાં ઘટાડાના સમાચાર ફેલાવા લાગ્યા, તેની ચિંતાથી પેદા થયેલી સહાનુભૂતિના કારણે લોકો ત્યાં આવવા લાગ્યા. એક રીતે વિરોધ સ્થળમાં જીવ આવી ગયો. પરંતુ આ વાંગચુકના ઉપવાસના કારણે થયું. ઉપવાસની સરકાર પર નહીં પણ જનતા પર જરૂર કંઈક અસર પડી.
રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ પણ માનવીયતાના કારણે આવ્યા. એ છતાં કે આ વિરોધ આંદોલનના નેતા અભિજીત દિપકેએ શરૂઆતમાં કહી દીધું હતું કે અહીં રાજકીય પક્ષોનું સ્વાગત નથી. બલ્કે કોકરોચ જનતા પાર્ટી તો બની જ એટલા માટે છે કે આ બધા પક્ષો નિષ્ફળ રહ્યા છે. તેમના આ અહંકારપૂર્ણ કથનને નજરઅંદાજ કરીને રાજકીય પક્ષો વાંગચુક સાથે સહાનુભૂતિ પ્રદર્શિત કરવા આવ્યા અને તેમની પાસે ઉપવાસ સમાપ્ત કરવાની અપીલ કરી. આ રીતે સરકારની જગ્યાએ વાંગચુક કેન્દ્રમાં આવી ગયા. જંતર-મંતર પર ઓલ ઈન્ડિયા સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશનના સભ્ય પણ ઉપવાસ પર હતા. પરંતુ તેઓ વાંગચુકની છાયામાં જતા રહ્યા. સરકારે જોયું કે જંતર-મંતર પર વાંગચુકના કારણે જનતા એકઠી થઈ રહી છે. તેમને હટાવી દેતા આકર્ષણનું કેન્દ્ર જ ખતમ થઈ જશે.
આગામી સંભાવનાઓ
સરકારે પોતાના ગણિતથી નિર્ણય કર્યો છે. વાંગચુક હવે ત્યાં નથી. તેમની ગેરહાજરીમાં બાકીના લોકોને હટાવવા એટલા મુશ્કેલ નથી. પરંતુ સરકારને તેની કિંમત પણ ચૂકવવી પડી શકે છે. પરંતુ તે જે વિચારી રહી છે તેનાથી તદ્દન ઉલટું પણ થઈ શકે છે. શક્ય છે કે 20 તારીખે વિપક્ષી રાજકીય પક્ષો શિક્ષણમાં બદહાલી અને બદઈંતઝામા માટે સરકારની જવાબદારી માંગતા એક મોટું વિરોધ પ્રદર્શન આયોજિત કરે. શક્ય છે કે તેઓ આ આખું સંસદ સત્ર જ શિક્ષણના સવાલ પર વિચાર કરવાનો મોકો બનાવી લે. શક્ય છે કે દેશભરમાંથી નવયુવાનો જંતર-મંતર પહોંચવા લાગે. આ બધું થઈ શકે છે. પરંતુ આ પોતાની મેળે નહીં થાય. જનતાને મૂંઝવણ, ગૂંચવણ, જડતામાંથી બહાર નીકળવું પડે છે. તેને માહિતી આપવી પડે છે, ગોલબંધ કરવી પડે છે અને ત્યારે તે સક્રિય થાય છે. ક્રોધ સ્વયંભૂ હોય છે, આંદોલન શ્રમસાધ્ય સંગઠન વગર શક્ય નથી.
