Sugar Export Ban: બુધવારે, ભારતે ખાંડની નિકાસ પર 30 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી પ્રતિબંધ લગાવી દીધો. આ નિર્ણય આ વર્ષે શેરડીનું ઉત્પાદન અંદાજિત લક્ષ્ય કરતાં ઓછું રહેવા અને ઈરાનમાં યુદ્ધના કારણે ખાતરની આયાતમાં ગંભીર અવરોધો ઊભા થયા પછી લેવામાં આવ્યો છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે નિકાસ પર પ્રતિબંધ લગાવવાનો નિર્ણય વધતી મોંઘવારીની આશંકાઓ વચ્ચે પોતાની વિશાળ વસ્તી માટે સ્થાનિક પુરવઠો સ્થિર રાખવા પર સરકારના ધ્યાન આપવાને દર્શાવે છે.
ભારત દુનિયામાં ખાંડનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે અને સૌથી મોટા નિકાસકારોમાં સામેલ છે. આવા સમયે જ્યારે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળને વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકી રહ્યા છે, ભારતની સૌથી વધુ મૂલ્યવાળી રોકડિયા આ આ પાકોમાંથી એકની નિકાસ પર પ્રતિબંધ કેટલાય સવાલો ઊભા કરે છે. બજારોએ પણ નકારાત્મક પ્રતિક્રિયા આપી, અને ગુરૂવારે પ્રમુખ ખાંડ કંપનીઓના શેરોમાં 6% સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સરકારનો આ નિર્ણય સંભવતઃ ઘરેલું પુરવઠાને સંભાળવા માટે છે, કારણ કે ભારત ખાંડના સૌથી મોટા ગ્રાહકોમાંનું એક પણ છે. ઇન્ડિયન શુગર એન્ડ મેન્યુફેક્ચરર્સ એસોસિએશન (ઇસ્મા) ના મહાનિદેશક દીપક બલ્લાનીએ કહ્યું કે આ પ્રતિબંધ સાવચેતીરૂપે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય દેશની અંદર પૂરતી ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. જોકે, તેમણે એ પણ કહ્યું કે નિકાસની સ્થિતિની વધુ સુવ્યવસ્થિત સમીક્ષાની અપેક્ષા હતી.
બલ્લાનીએ કહ્યું, “અમે નિકાસની સ્થિતિની એક સંતુલિત સમીક્ષાની અપેક્ષા રાખી હતી, ખાસ કરીને એટલા માટે કારણ કે કેટલાક કરારો પહેલાથી જ થઈ ચૂક્યા છે. ખાંડના તે જથ્થાને બહાર જવાની મંજૂરી આપવી જોઈતી હતી, કારણ કે કરારોનું ઉલ્લંઘન કરવું યોગ્ય નથી.”
અપેક્ષા કરતાં ઓછું ઉત્પાદન
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, નિકાસ પર પ્રતિબંધ લગાવવાનું એક મોટું કારણ એ છે કે આ સીઝન (2025–2026) માટે અંદાજિત ઉત્પાદનની સરખામણીમાં શેરડીની પેદાશ ઓછી રહી છે. બલ્લાનીએ બીબીસીને કહ્યું કે શરૂઆતના અંદાજો અનુસાર 2025-26 માં શુદ્ધ ખાંડનું ઉત્પાદન 3 કરોડ ટન રહેવાની અપેક્ષા હતી, પરંતુ હવે હવામાન ખરાબ થવાના કારણે ઉત્પાદન લગભગ 2.8 કરોડ ટન સુધી રહેવાનો અંદાજ છે.
તેમણે આગળ કહ્યું, “પહેલાના અંદાજોના આધારે ભારત સરકારે 15 લાખ ટન નિકાસની મંજૂરી આપી હતી, જેમાંથી લગભગ 6.5 લાખ ટન પહેલાથી જ મોકલવામાં આવી ચૂકી છે. આ છતાં, ઉદ્યોગ ઘરેલું ઉપલબ્ધતાને સંતુલિત રાખતા અને વૈશ્વિક ખાંડ બજારમાં ભારતની વધતી ભૂમિકાનું સમર્થન કરતા પૂરતો પુરવઠો જાળવી રાખેલો છે.”
ખાતરો પર હોર્મુઝની અસર
ઓછા ઉત્પાદન ઉપરાંત, બીજું એક કારણ જે નિકાસ પ્રતિબંધનું કારણ બની શકે છે, તે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી ભારતના ખાતર ભંડોળ પર પડેલું દબાણ છે. ભારત ખાતરોનો બીજો સૌથી મોટો વપરાશકર્તા છે અને તેથી દબાણનો સામનો કરી રહ્યું છે કારણ કે વૈશ્વિક ખાતર વેપારનો એક તૃતીયાંશ હિસ્સો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટથી થઈને પસાર થાય છે, જે 28 ફેબ્રુઆરીથી બંધ છે.
આનાથી શેરડીની ખેતી વિશેષ રૂપે પ્રભાવિત થઈ રહી છે, કારણ કે આંકડાઓ અનુસાર ભારતમાં ઉગાડવામાં આવતા પાકોમાં આમાં સૌથી વધુ માત્રામાં ખાતર લાગે છે. સરકાર આ વાત પર ભાર મૂકી રહી છે કે ભારત પાસે ખાતરનો પૂરતો સ્ટોક છે, પરંતુ પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશના કેટલાક શેરડીના ખેડૂતો પહેલાથી જ પુરવઠાની અછતનો સામનો કરી રહ્યા છે.
બુલંદશહેરમાં ભારતીય કિસાન યુનિયન (ટિકૈત) ના જિલ્લા પ્રમુખ ચૌધરી અરવ સિંહે કહ્યું, “આ સમયે ખાતર પૂરતી માત્રામાં ઉપલબ્ધ નથી, અને ખેડૂતો કાં તો મોંઘી પ્રોડક્ટ ખરીદવા અથવા ઉપયોગની માત્રા ઘટાડવા વિશે વિચારી રહ્યા છે. ભવિષ્યમાં સ્થિતિ વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.” દીપક બલ્લાનીને પણ લાગે છે કે ભવિષ્યમાં ખાતરોની કોઈ પણ અછત શેરડીની પેદાશ પર નકારાત્મક અસર પાડી શકે છે. તેમણે કહ્યું, “શેરડીની વાવણી થઈ ચૂકી છે અને ખાતર, યુરિયા વગેરેની આવશ્યકતા પડશે. જો અછત થાય છે કે કિંમતો વધે છે, તો આની અસર નિશ્ચિત રૂપે પેદાશ પર પડશે.”
ઇથેનોલનો સવાલ
ખાંડના ઘરેલું પુરવઠાનો સંબંધ ભારતના ઇથેનોલ-મિશ્રિત પેટ્રોલ તરફ વધવાના નિર્ણય સાથે પણ જોડાયેલો છે. ઇથેનોલ મુખ્ય રૂપે આથો લાવવા (ફર્મેન્ટેશન) દ્વારા ખાંડ અને સ્ટાર્ચના ફર્મેન્ટિંગથી બનાવવામાં આવે છે. ભારતમાં બનતા કુલ ઇથેનોલનો લગભગ 40% હિસ્સો શેરડીમાંથી મળતા કાચા માલમાંથી બને છે. ઇન્ડિયન શુગર એન્ડ બાયો-એનર્જી મેન્યુફેક્ચરર્સ એસોસિએશન (ઇસ્મા) ના અનુસાર, 2025-26 માં ભારતના કુલ ખાંડ ઉત્પાદનમાંથી લગભગ 35 લાખ ટન ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યું.
સરકારે બળતણમાં મેળવવા માટે શેરડી-આધારિત ઇથેનોલના પુરવઠાને ઝડપથી વધાર્યો છે, જે 2013-14 માં 38 કરોડ લીટરથી વધીને 2023-2024 માં 672 કરોડ લીટર થઈ ગયો છે. સેન્ટર ફોર સોશિયલ એન્ડ ઇકોનોમિક પ્રોગ્રેસના ફેલો પ્રેરણા પ્રભાકરે બીબીસીને કહ્યું કે ભલે આ પ્રતિબંધ મુખ્ય રૂપે ખાદ્ય મોંઘવારીને નિયંત્રિત કરવા માટે લગાવવામાં આવ્યો છે, પરંતુ આની પાછળ ઊર્જા સુરક્ષાનો મુદ્દો પણ છે. પ્રભાકરે કહ્યું, “એવું લાગે છે કે ઉદ્દેશ્ય ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ છે, કારણ કે આનાથી કાચા તેલ પર નિર્ભરતા ઓછી થશે.”
જોકે, ખાંડ ઉદ્યોગના નિષ્ણાતોને ઇથેનોલ અને ખાંડ નિકાસ પ્રતિબંધ વચ્ચે સીધો અને તાત્કાલિક સંબંધ નજરે નથી આવતો. તેમનું કહેવું છે કે ખાંડ ઉત્પાદનની સીઝન પહેલાથી જ ખતમ થઈ ચૂકી છે અને મોટાભાગની મિલો બંધ થઈ ચૂકી છે. શેરડીનું વાર્ષિક ચક્ર ઓક્ટોબરમાં શરૂ થાય છે અને સપ્ટેમ્બરમાં સમાપ્ત થાય છે. દીપક બલ્લાની કહે છે, “જેટલી પણ ખાંડ ઇથેનોલ માટે મોકલવાની હતી, તે પહેલાથી જ મોકલાઈ ચૂકી છે. એવું નથી કે નિકાસ પ્રતિબંધથી ઇથેનોલ ઉત્પાદન વધી જશે.”
પ્રતિબંધની વૈશ્વિક અને ઘરેલું અસર
ભારત દુનિયાના સૌથી મોટા ખાંડ નિકાસકારોમાંનો એક છે, અને આફ્રિકા આનું સૌથી મોટું બજાર છે. વાણિજ્ય વિભાગના આંકડાઓ અનુસાર, એપ્રિલ 2025 થી ફેબ્રુઆરી 2026 ની વચ્ચે ભારતે 1869.69 મિલિયન ડોલર મૂલ્યની ખાંડની નિકાસ કરી, જેમાંથી મોટાભાગની આફ્રિકાના દેશોને ગઈ. ઇસ્માના અનુસાર, પ્રમુખ ખાંડ નિકાસના સ્થળોમાં જિબૂતી, સોમાલિયા, સુદાન, કેન્યા, તાંઝાનિયા અને શ્રીલંકા, અફઘાનિસ્તાન, ઇન્ડોનેશિયા જેવા દેશો સામેલ છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે હવે આફ્રિકાના દેશો પોતાની ખાંડની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે બ્રાઝિલ કે થાઈલેન્ડ તરફ રૂખ કરી શકે છે.
આ દરમિયાન, વૈશ્વિક સ્તરે ખાંડની અછતને લઈને ચિંતાઓ પહેલાથી જ ઉભરી ચૂકી છે. આ પ્રતિબંધ એવા સમયે લગાવવામાં આવ્યો છે જ્યારે રૂપિયો નબળો પડી રહ્યો છે અને વડાપ્રધાન મોદીએ વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળને સુરક્ષિત રાખવાના ઉદ્દેશ્યથી કરકસરના ઉપાયો અપનાવવાની અપીલ કરી છે. પરંતુ ભારતના કૃષિ મંત્રાલયમાં કેન્દ્રીય સચિવ રહેલા સિરાજ હુસૈને કહ્યું કે નિકાસ પ્રતિબંધની વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ પર કોઈ પણ અસર પડવાની સંભાવના નથી. તેમણે બીબીસીને કહ્યું, “જેમ કે વૈશ્વિક સ્તરે ખાંડની કિંમતો ઓછી છે, એટલા માટે નિકાસ પર પ્રતિબંધના નિર્ણયની વધારે અસર નહીં પડે. કોઈ પણ સ્થિતિમાં કુલ નિકાસ કોટામાંથી આ વર્ષે માત્ર 7-8 લાખ ટન ખાંડની જ નિકાસ થઈ છે.”
નિષ્ણાતોના અનુસાર નિકાસ પ્રતિબંધના કારણે જ્યાં ઘરેલું સ્તરે ખાંડના પુરવઠામાં વધારો થઈ શકે છે, ત્યાં જ આ નિર્ણય ખેડૂતો અને મિલ માલિકો માટે ખરાબ સમાચાર લઈને આવ્યો છે. કૃષિ અને ગ્રામીણ ક્ષેત્ર પર કેન્દ્રિત સમાચાર પોર્ટલ ‘રૂરલ વોઇસ’ ના પ્રધાન સંપાદક હરવીર સિંહ કહે છે, “વૈશ્વિક સ્તરે કિંમતો અત્યારે મજબૂત થઈ રહી હતી. ભારતીય નિકાસ વધવાની સારી તક હતી, જે હવે નહીં થઈ શકે.”
સિંહાએ કહ્યું કે આ નિકાસ પ્રતિબંધ ખાંડ મિલોની નાણાકીય સ્થિતિને વધુ ખરાબ કરી શકે છે, જેનાથી ખેડૂતોની બાકી ચૂકવણી ચૂકવવાની તેમની ક્ષમતા વધુ પ્રભાવિત થશે. તેમણે એ પણ કહ્યું કે પાછલા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતમાં ખાંડ ઉત્પાદન ઓછું રહેવા છતાં આની કિંમતો સ્થિર બનેલી રહી હતી. ઉદ્યોગને કિંમતોમાં વધારાની અપેક્ષા હતી. હરવીર સિંહ કહે છે, “એવું અનુભવાઈ રહ્યું હતું કે ખાંડની કિંમતો વધશે, જેનાથી ખાંડ મિલોની નાણાકીય સ્થિતિમાં સુધારો થાત. કિંમતોમાં વધારાથી તેમની ચૂકવણીની ક્ષમતા બહેતર થાત, જે અંતતઃ ખેડૂતો માટે પણ સારું હોત.”
