Supreme Court: સુપ્રીમ કોર્ટની Artificial Intelligence (AI) સમિતિ દ્વારા પ્રસ્તાવિત મુસદ્દા નિયમોમાં AI દ્વારા ન્યાયિક નિર્ણયો લેવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાનો પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવ્યો છે.
આ સિવાય, કેસના પક્ષકારો અને સાક્ષીઓની Profiling કરનારા AI ઉપકરણોના ઉપયોગ પર પણ રોક લગાવવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. અદાલતની પ્રક્રિયાઓમાં એવા AI System ના ઉપયોગ પર પણ પ્રતિબંધ પ્રસ્તાવિત છે, જેની કાર્યપ્રણાલીનો ખુલાસો ન કરવામાં આવ્યો હોય અથવા જેને સમજાવી ન શકાય.
આ સમિતિની અધ્યક્ષતા Justice P.S. Narasimha કરી રહ્યા છે. સમિતિમાં Justice Sanjeev Sachdeva, Justice Raja Vijayaraghavan V., Justice Anoop Chitkara અને Justice Suraj Govindaraj સભ્યો છે. સમિતિએ મુસદ્દા ભલામણો પર તમામ હિતધારકો અને સામાન્ય જનતા પાસેથી 20 જૂન સુધી સૂચનો અને ટિપ્પણીઓ માંગી છે. સૂચનો 20 જૂન સુધી આપી શકાય છે.
અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે (3 જૂન) અદાલતોમાં AI ના ઉપયોગ સંબંધી નિયમન, 2026 નો પ્રારંભિક મુસદ્દો જાહેર કર્યો. સમિતિએ આ મુસદ્દામાં કહ્યું છે કે અદાલતોની કાર્યવાહીમાં AI નો ઉપયોગ હંમેશા ‘માનવીય નિર્ણય અને ન્યાયિક અધિકારને આધીન’ રહેશે.
પ્રારંભિક મુસદ્દા અનુસાર, AI System માત્ર સહાયક ભૂમિકામાં કામ કરશે અને ‘વિધિવત નિયુક્ત ન્યાયિક અધિકારી દ્વારા ન્યાયિક અધિકારના સ્વતંત્ર પ્રયોગનું સ્થાન લઈ શકતા નથી અને ન તો તેને પ્રભાવિત કરી શકે છે.’ મુસદ્દામાં એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે ‘કાયદો, તથ્ય અને ન્યાય સાથે જોડાયેલા મામલાઓ પર અંતિમ નિર્ણય લેવાનો અધિકાર માત્ર સંબંધિત ન્યાયિક અધિકારીઓ પાસે જ રહેશે.’
મુસદ્દામાં કહેવાયું છે, ‘એવા કોઈ પણ AI System ને લાગુ કરવામાં નહીં આવે જે નસ્લ, ધર્મ, જ્ઞાતિ, લિંગ, Gender, કોઈ પ્રકારની શારીરિક અક્ષમતા, ભાષા, આર્થિક સ્થિતિ અથવા બંધારણ કે કોઈ પ્રચલિત કાયદા દ્વારા પ્રતિબંધિત કોઈ અન્ય આધાર પર પક્ષપાતને પ્રોત્સાહન આપે, તેને વધુ મજબૂત કરે અથવા નવા પક્ષપાતને જન્મ આપે. સાથે જ મહિલાઓ, બાળકો, શારીરિક અક્ષમ વ્યક્તિઓ, હાંસિયામાં ધકેલાયેલા અને લઘુમતી સમુદાયો તેમજ આર્થિક અને સામાજિક રીતે વંચિત પૃષ્ઠભૂમિના લોકોના અધિકારો અને હિતોની રક્ષા માટે વિશેષ સાવધાની રાખવામાં આવશે.’
મર્યાદિત ઉપયોગની મંજૂરી
જો કે મુસદ્દામાં AI ના કેટલાક મર્યાદિત ઉપયોગોની મંજૂરી પણ આપવામાં આવી છે. આના હેઠળ Case Management, Cause List તૈયાર કરવા, સુનાવણીની તારીખ નક્કી કરવા, અદાલતની કાર્યવાહીનું Transcription, ચુકાદાઓના અનુવાદ, કાનૂની સંશોધન, વહીવટી કાર્યો જેવા કે કેસ દાખલ કરવામાં સહાયતા, દસ્તાવેજોની પ્રારંભિક તપાસ, Record Management અને ન્યાયિક સંસાધનોની ફાળવણીમાં AI નો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
આ સિવાય, અદાલતની સેવાઓ સુધી પહોંચવા તેમજ અન્ય જરૂરિયાતોને સમજવામાં મદદ માટે સંવાદાત્મક AI સહાયક અને Chatbots ના ઉપયોગની પણ મંજૂરી હશે. શારીરિક અક્ષમ વ્યક્તિઓ અથવા ભાષા સંબંધી અવરોધોનો સામનો કરી રહેલા લોકો માટે સુલભ સેવાઓ તેમજ અદાલતના રેકોર્ડને Anonymize કરવામાં પણ AI નો ઉપયોગ કરી શકાશે.
વકીલો દ્વારા AI ના ઉપયોગ પર ચિંતા
આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ (CJI) Justice Surya Kant ની અધ્યક્ષતાવાળી સુપ્રીમ કોર્ટની એક બેન્ચે વકીલો દ્વારા AI ની મદદથી તૈયાર કરાયેલી અરજીઓ દાખલ કરવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. બેન્ચે કહ્યું હતું કે આવી કેટલીક અરજીઓમાં જે કેસોનો હવાલો આપવામાં આવ્યો હતો, તે વાસ્તવિક નહોતા.
CJI એ કહ્યું હતું, ‘આ જોઈને અમને ચિંતા થાય છે કે કેટલાક વકીલોએ હવે અરજીઓનો મુસદ્દો તૈયાર કરવા માટે AI નો ઉપયોગ શરૂ કરી દીધો છે. આ અયોગ્ય છે.’
