by : Reena brahmbhatt
અનામત..અનામત અને અનામત માથું પાકી જાય સામાન્ય માણસનું કેમ કે આ શબ્દે આપણને એટલું ઘેલું લગાડ્યું છે કે, ચૂંટણી આવે કે કોઈપણ મુદ્દે આપણને વાંધો પડે તે અનામત જ હોય છે.જાણે ભિક્ષાપાત્ર બસ અહીં સ્કીલનો કોઈ મહિમા નથી.તમે આરક્ષણના દાયરામાં આવો એટલે જાણે તમારી જિંદગી સુધરી ગઈ.ત્યારે જાણી લો કે, આ જ મુદ્દે હાલમાં જ બિહાર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પટના હાઈકોર્ટના નિર્ણયને પડકારતી અરજી દાખલ કરી છે જેમાં રાજ્ય દ્વારા પસાર કરાયેલા 65% અનામતના કાયદાને રદ કરવામાં આવ્યો હતો. પટના હાઈકોર્ટે બિહાર સરકારના બે કાયદા રદ કર્યા હતા.
આ કાયદાઓ સરકારી નોકરીઓ અને શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં પછાત વર્ગો, સૌથી વધુ પછાત વર્ગો, અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ માટે અનામત 50% થી વધારીને 65% કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા હતા. હાઈકોર્ટે કહ્યું હતું કે આ કાયદા બંધારણના તે કલમોની વિરુદ્ધ છે જે સમાનતાનો અધિકાર આપે છે. હવે બિહાર સરકાર સુપ્રીમ કોર્ટને કહી રહી છે કે હાઈકોર્ટનો નિર્ણય ખોટો હતો.એટલે આમ બદલાવ આવવાની આશઁકા છે.
બિહાર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પોતાની અરજીમાં કહ્યું છે કે સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પછાત વર્ગને યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ આપવા માટે અનામતની ટકાવારી નક્કી કરવાનો અધિકાર રાજ્યનો છે. હાઈકોર્ટ તેના વિચારોને રાજ્યના મંતવ્યોથી ઉપર મૂકી શકે નહીં.
આખરે, બિહાર સરકાર શા માટે 65% અનામત લાગુ કરવા માંગે છે?
બિહારમાં ગયા વર્ષે (2022-23) જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરી હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ વસ્તી ગણતરીના પરિણામોના આધારે સરકારે અનામત વધારવાનો નિર્ણય લીધો હતો. વસ્તી ગણતરીમાં બહાર આવ્યું છે કે બિહારની લગભગ 85% વસ્તી પછાત જાતિઓ (અત્યંત પછાત જાતિઓ, અન્ય પછાત જાતિઓ, અનુસૂચિત જાતિઓ અને અનુસૂચિત જનજાતિ) માંથી આવે છે. આ અંતર્ગત બિહાર સરકારે અનામતની મર્યાદા વધારતા બે કાયદા પસાર કર્યા.
બિહાર સરકારનું કહેવું છે કે જાતિ આધારિત વસ્તીગણતરીથી જાણવા મળ્યું છે કે પછાત વર્ગના લોકો જમીન, શિક્ષણ, ઘર જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ અને આવકની સુરક્ષા જેવી સામાજિક અને આર્થિક બાબતોમાં ઘણા પાછળ છે. તેથી, આ સમુદાયોને વધુ સમર્થન, સરકારી નોકરીઓ અને શિક્ષણમાં વધુ જગ્યા પ્રદાન કરવાની સખત જરૂર છે.
પરંતુ પટના હાઈકોર્ટે બિહાર સરકારના આ નિર્ણયને રદ્દ કરી દીધો. હાઈકોર્ટે પોતાના 87 પાનાના નિર્ણયમાં કહ્યું કે સરકારે માત્ર વસ્તીના હિસાબે અનામત વધાર્યું, આ યોગ્ય નથી. ખરેખર તો એ જોવાની જરૂર હતી કે આ જાતિના કેટલા લોકો સરકારી નોકરી અને શિક્ષણમાં છે. હાઈકોર્ટના મતે માત્ર વસ્તીના આધારે અનામત આપવી એ ભેદભાવ અને સમાનતાના અધિકારની વિરુદ્ધ છે.
હાઈકોર્ટે કહ્યું કે આરક્ષણ 50% થી વધુ ન હોઈ શકે અને બિહાર સરકાર સમજાવી શકતી નથી કે આટલું ઊંચું અનામત શા માટે જરૂરી છે. જોકે, બિહાર સરકાર હાઈકોર્ટના નિર્ણય સાથે સંપૂર્ણ રીતે સહમત નથી અને તેણે આ નિર્ણય સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરી છે.
મંડલ કમિશન શું છે?
સુપ્રીમ કોર્ટ ટૂંક સમયમાં બિહારમાં 65% અનામતના મામલાની સુનાવણી કરવા જઈ રહી છે. જેના કારણે મંડલ કમિશન લાગુ કરવાનો સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વનો નિર્ણય ફરી એકવાર ચર્ચામાં છે. વર્ષ 1978 માં, ભારત સરકારે પછાત વર્ગોની પ્રગતિ માટે એક કમિશનની રચના કરી, જે મંડલ કમિશન તરીકે ઓળખાય છે. જનતા પાર્ટીની સરકાર હતી અને મોરારજી દેસાઈ વડાપ્રધાન હતા.
આ કમિશનની રચના એ જાણવા માટે કરવામાં આવી હતી કે ભારતમાં ખરેખર કયો સમાજ સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત છે. આ સમજવા માટે, તેણે 11 અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓ જોઈ. જેમ કે સમાજની આર્થિક સ્થિતિ, શિક્ષણનું સ્તર અને સામાજિક રિવાજો.
આયોગે તેના અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે ભારતની લગભગ 52% વસ્તી ‘અધર બેકવર્ડ ક્લાસ’ (OBC) હેઠળ આવે છે. આ લોકોને સરકારી નોકરીઓમાં અનામત આપીને બઢતી આપવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. આ રિપોર્ટમાં માત્ર હિંદુ સમાજના પછાત વર્ગો જ નહીં પરંતુ મુસ્લિમ, શીખ, ખ્રિસ્તી અને બૌદ્ધ ધર્મોમાં પણ પછાત વર્ગની ઓળખ કરવામાં આવી હતી.
શું રાજ્યો 50% અનામત મર્યાદા તોડી શકે છે?
1989 અને 1992 ની વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે મંડલ પંચની ભલામણોને લાગુ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ ભલામણો પછાત વર્ગો (ઓબીસી) ને અનામત આપવાની હતી. આ નિર્ણય બાદ દેશમાં રાજકીય અને સામાજિક ખળભળાટ મચી ગયો હતો. આ જ ભલામણોને કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી હતી અને આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટની નવ જજની બંધારણીય બેંચને મોકલવામાં આવ્યો હતો.
1992 ના ઇન્દિરા સાહની કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે પછાત વર્ગો માટે 27% અનામતને સમર્થન આપ્યું હતું, પરંતુ સરકારની તે સૂચનાને ફગાવી દીધી હતી જેમાં ઉચ્ચ જાતિના આર્થિક રીતે પછાત લોકો માટે સરકારી નોકરીઓમાં 10% અનામત રાખવામાં આવી હતી. આ જ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે આરક્ષણનો લાભ લેનારા લોકોની કુલ સંખ્યા ભારતની વસ્તીના 50%થી વધુ ન હોવી જોઈએ.
બેન્ચના 9 ન્યાયાધીશોમાંથી, 5 ન્યાયાધીશોએ કેટલાક અપવાદો સાથે અનામત મર્યાદા 50% રાખવાની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો. ત્રણ ન્યાયાધીશોએ અનામતની મર્યાદા માત્ર 50% સુધી મર્યાદિત કરવાની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો હતો. ન્યાયાધીશે 50% મર્યાદાને દૂર કરવાની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો. આ નિર્ણય સર્વસંમત ન હતો.
તેના પર બિહાર સરકારનું કહેવું છે કે હાઈકોર્ટ એ સમજી શકી નથી કે 50% અનામત કોઈ કડક નિયમ નથી. તે ચોક્કસ સંજોગોમાં તોડી શકાય છે.
બિહાર સરકારે ઈન્દિરા સાહની કેસને પડકાર્યો?
બિહાર સરકારે ઈન્દિરા સાહની કેસ પર પટના હાઈકોર્ટના અર્થઘટનને પડકાર્યું છે. બિહાર સરકાર કહી રહી છે કે હાઈકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના બે નિર્ણયો, ‘ઈન્દિરા સાહની કેસ’ અને ‘જયશ્રી લક્ષ્મણરાવ પાટીલ કેસ’માં જણાવેલ કાયદાને યોગ્ય રીતે સમજી નથી. આ નિર્ણયોમાં કલમ 16(4) નો વાસ્તવિક અર્થ અને મહત્વ શું છે તે સમજાવવામાં આવ્યું હતું.
રાજ્યનું કહેવું છે કે ઈન્દિરા સાહની કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયમાં 50% મર્યાદા ફરજિયાત નથી, પરંતુ હાઈકોર્ટે તેનો નિર્ણય લઘુમતીના અભિપ્રાય પર આધારિત કર્યો હતો.
બિહાર સરકાર એમ પણ કહી રહી છે કે તાજેતરમાં જ જ્યારે મરાઠા આરક્ષણનો મુદ્દો સામે આવ્યો ત્યારે કેટલાક રાજ્યોએ આ 50% મુદ્દાને મોટા મુદ્દા તરીકે લીધો હતો.બાદમાં બંધારણમાં પણ ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. 1995માં બંધારણ (77મો સુધારો) અધિનિયમ દ્વારા બંધારણમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો અને કલમ 16માં નવી કલમ (4A) ઉમેરવામાં આવી હતી. આ સુધારા બાદ સરકાર પ્રમોશનમાં પણ અનામત આપવા સક્ષમ બની છે. બંધારણ (85મો સુધારો) કાયદો 2001માં લાવવામાં આવ્યો હતો. આ સુધારાએ કલમ 16(4A)માં થોડો ફેરફાર કર્યો છે. આ ફેરફાર હેઠળ અનામત દ્વારા પ્રમોશન મેળવનાર અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના લોકોને પણ વરિષ્ઠતાનો લાભ મળવા લાગ્યો.
2000માં બંધારણમાં 81મો સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. આ સુધારા હેઠળ બંધારણમાં કલમ 16 (4B) ઉમેરવામાં આવી હતી. આ વિભાગ સરકારને અધિકાર આપે છે કે જો અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ માટે અનામત સરકારી નોકરીઓની તમામ જગ્યાઓ કોઈપણ વર્ષમાં ભરવામાં ન આવે તો તે ખાલી જગ્યાઓ આગામી વર્ષમાં ઉમેરી શકાય છે. આ કારણે કુલ આરક્ષણ 50% થી વધી શકે છે.
અનામતની માંગ કેમ વધી રહી છે?
ઘણા લોકો માને છે કે સરકાર દ્વારા બનાવવામાં આવેલી વિકાસની નીતિઓને કારણે કેટલાક લોકોને ફાયદો થયો છે, પરંતુ ઘણા લોકો હજુ પણ પછાત છે. આવી સ્થિતિમાં, આ લોકો અનામતને તેમની સ્થિતિ સુધારવાનો એક માર્ગ માને છે.
હરિયાણા, ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર જેવા કેટલાક રાજ્યોમાં અર્થવ્યવસ્થા સારી હોવા છતાં, ત્યાંના લોકો ત્રણ મોટી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા છે: ખેતીની જમીનોની નબળી સ્થિતિ, રોજગારીની ઓછી તકો અને અસમાન વિકાસ. આ બધી મુશ્કેલીઓ દૂર કરવાને બદલે સરકારો માટે અનામતની વાત કરવી સહેલી છે.
હવે ઉચ્ચ જાતિના લોકો પણ અનામતની માંગ કરી રહ્યા છે. તેમની ચિંતા એ છે કે અનામતના કારણે તેમને સરકારી નોકરીઓમાં ઓછી તકો મળી રહી છે. તેમને લાગે છે કે તેમને પછાત જાતિઓને મળતા લાભો નથી મળી રહ્યા.
