પ્રશ્ન પૂછવા બદલ વિદ્યાર્થીઓને સજા ન કરી શકાય, અસંમતિ બંધારણીય જવાબદારી: Justice Ujjwal Bhuyan
Justice Ujjwal Bhuyan: સુપ્રીમ કોર્ટના જજ જસ્ટિસ ઉજ્જ્વલ ભુઇયાંએ કહ્યું છે કે લોકશાહીમાં પ્રશ્ન પૂછવો કોઈ પણ પ્રકારનો બળવો નથી, પરંતુ દરેક નાગરિકનો બંધારણીય અધિકાર અને જવાબદારી છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે માત્ર અલગ મત રાખવા અથવા પ્રશ્ન પૂછવાના કારણે વિદ્યાર્થીઓને ધમકાવી શકાય નહીં અને ન તો તેમની વિરુદ્ધ દંડાત્મક કાર્યવાહી કરી શકાય. તેમણે આવી કોઈ પણ કાર્યવાહીને બંધારણ વિરુદ્ધ અને અધિકારોનો દુરુપયોગ ગણાવ્યો.
સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ ઉજ્જ્વલ ભુઇયાંએ કહ્યું છે કે લોકશાહીમાં વિદ્યાર્થીઓ અને નાગરિકોનું પ્રશ્ન પૂછવું તેમની નાગરિકતા, સ્વતંત્રતા અને બંધારણીય જવાબદારીનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. રાષ્ટ્રીય કાયદા યુનિવર્સિટી એટલે કે NLU દિલ્હી ખાતે LLM દીક્ષાંત સમારોહને સંબોધિત કરતાં જસ્ટિસ ભુઇયાંએ કહ્યું કે યુનિવર્સિટીઓ એવી જગ્યા હોવી જોઈએ જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ કોઈપણ ભય વિના સ્વતંત્ર રીતે વિચારી શકે, મુશ્કેલ પ્રશ્નો પૂછી શકે અને સ્થાપિત વિચારોને પડકારી શકે.
‘પ્રશ્ન પૂછવો લોકશાહીનો મૂળ આધાર’
પોતાના સંબોધનમાં જસ્ટિસ ભુઇયાંએ કહ્યું, ‘લોકશાહીમાં પ્રશ્ન પૂછવો બળવો નથી. તે નાગરિકતા, સ્વતંત્રતા અને બંધારણીય જવાબદારીની એક જરૂરી બાબત છે.’ લાઇવ લૉના અહેવાલ અનુસાર તેમણે કહ્યું કે જો વિદ્યાર્થીઓ અલગ દૃષ્ટિકોણ ધરાવે અથવા પ્રશ્નો ઉઠાવે તો તેમને ધમકાવવું અથવા તેમની વિરુદ્ધ દંડાત્મક કાર્યવાહી કરવી સંપૂર્ણપણે અસંવૈધાનિક છે. તેમણે કહ્યું, ‘વિદ્યાર્થીઓને માત્ર એટલા માટે સજા આપી શકાય નહીં કે તેમણે અલગ મત રાખ્યો. આવું કરવું બંધારણ વિરુદ્ધ છે અને પદ તથા અધિકારનો દુરુપયોગ છે.’
NALSAR વિવાદ વચ્ચે આવ્યું નિવેદન
જસ્ટિસ ભુઇયાંનું આ નિવેદન ત્યારે આવ્યું છે જ્યારે હૈદરાબાદ સ્થિત નાલસાર યુનિવર્સિટી ઑફ લૉ એટલે કે NALSAR વિવાદ ચર્ચામાં રહ્યો. થોડા સમય પહેલાં યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓએ CJI સૂર્યકાંતની દીક્ષાંત સમારોહમાં પ્રસ્તાવિત હાજરીનો વિરોધ કર્યો હતો. વિદ્યાર્થીઓએ મુખ્ય ન્યાયાધીશ દ્વારા જંતર મંતર પરના વિદ્યાર્થી આંદોલનો અંગે કરવામાં આવેલી કેટલીક ટિપ્પણીઓ સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો.
NALSARમાં CJIને મુખ્ય અતિથિ બનાવવાના વિરોધ બાદ બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયા એટલે કે BCIએ એક પત્ર જાહેર કરીને રાજ્ય બાર કાઉન્સિલોને કહ્યું હતું કે NALSARના 2026 બેચના વિદ્યાર્થીઓની નોંધણી ન કરવામાં આવે. જોકે આ આદેશની ભારે ટીકા થઈ હતી, ત્યારબાદ BCIએ પોતાનો પત્ર પાછો ખેંચી લીધો.
બાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પણ BCIની કાર્યવાહી પર સવાલ ઉઠાવ્યા અને નિર્દેશ આપ્યો કે વિદ્યાર્થીઓ અથવા શિક્ષકો વિરુદ્ધ કોઈ દંડાત્મક કાર્યવાહી કરવામાં ન આવે.
NLSIU સુધી પહોંચ્યો વિવાદ
NALSAR બાદ આ વિવાદ નેશનલ લૉ સ્કૂલ ઑફ ઇન્ડિયા યુનિવર્સિટી એટલે કે NLSIU, બેંગલુરુ સુધી પણ પહોંચ્યો. ત્યાં પણ કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ દીક્ષાંત સમારોહમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને BCI અધ્યક્ષની પ્રસ્તાવિત હાજરીનો વિરોધ કર્યો. ત્યારબાદ યુનિવર્સિટીએ ‘અનિવાર્ય પરિસ્થિતિઓ’નો હવાલો આપીને દીક્ષાંત સમારોહ રદ કરી દીધો અને વિદ્યાર્થીઓને ડિગ્રી ઇન એબ્સેન્ટિયા આપવાનો નિર્ણય કર્યો.
‘બંધારણ એકસરખી વિચારસરણી ઇચ્છતું નથી’
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ કહ્યું કે ભારતીય બંધારણ તમામ લોકો પાસેથી એકસરખી વિચારસરણી રાખવાની અપેક્ષા રાખતું નથી. તેમણે કહ્યું, ‘આપણું બંધારણ એવું માળખું તૈયાર કરે છે જેમાં અલગ-અલગ વિચારો, માન્યતાઓ અને વિશ્વાસ ધરાવતા લોકો સમાન સન્માન સાથે રહી શકે અને લોકશાહી જીવનમાં ભાગ લઈ શકે.’ તેમણે કહ્યું કે લોકશાહીની મજબૂતી આ વાતમાં નથી કે બધા લોકો એકસરખું વિચારે, પરંતુ આ વાતમાં છે કે અલગ-અલગ વિચારોને સન્માનપૂર્વક સ્થાન મળે.
અસંમતિ માટે જગ્યા હોવી જરૂરી
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ કહ્યું કે કોઈપણ લોકશાહી સમાજમાં અસંમતિ અને વિરોધ માટે પૂરતી જગ્યા હોવી અત્યંત જરૂરી છે. તેમણે કહ્યું, ‘જો સમાજમાં અસંમતિને સ્વીકારવામાં નહીં આવે અને દરેક અલગ મતને દબાવવાનો પ્રયાસ થશે તો અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો કોઈ અર્થ નહીં રહે.’ તેમણે કહ્યું કે બંધારણ દરેક વ્યક્તિને પોતાનો મત રાખવા, અસંમતિ વ્યક્ત કરવા અને જાહેર જીવનમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર આપે છે.
પોતાના સંબોધનમાં જસ્ટિસ ભુઇયાંએ કહ્યું કે અસહિષ્ણુ માનસિકતા બંધારણની મૂળ ભાવનાથી સંપૂર્ણપણે વિરુદ્ધ છે. તેમણે કહ્યું, ‘અસહિષ્ણુતા પણ હિંસાનું એક સ્વરૂપ છે. ભારત બુદ્ધ અને ગાંધીની ધરતી છે. અહીં હિંસા અને અસહિષ્ણુતા માટે કોઈ સ્થાન હોવું જોઈએ નહીં.’ તેમણે કહ્યું કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની અસંમતિ સ્વીકારવાને બદલે તેને ચૂપ કરાવવા અથવા સજા આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે, ત્યારે બંધારણની ભાવના નબળી પડે છે.
યુનિવર્સિટીઓ સ્વતંત્ર વિચારોના કેન્દ્ર બને: જસ્ટિસ ભુઇયાં
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ કહ્યું કે જો ભારતને સ્વતંત્ર અને લોકશાહી સમાજ જાળવી રાખવો હોય તો તેની શરૂઆત યુનિવર્સિટીઓથી થવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે યુનિવર્સિટીઓ માત્ર ડિગ્રી આપતી સંસ્થાઓ નથી, પરંતુ એવા સ્થળો છે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ સ્વતંત્ર રીતે વિચારવા, ચર્ચા કરવા અને નવા વિચારો વિકસાવવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરે છે. તેમણે કહ્યું, ‘કોઈ વિચારને માત્ર એટલા માટે સ્વીકારવો જોઈએ નહીં કારણ કે તે પહેલાથી સ્થાપિત છે. વિદ્યાર્થીઓએ મુશ્કેલ અને અસ્વસ્થ કરનારા પ્રશ્નો પૂછવાથી ડરવું જોઈએ નહીં.’
પોતાના ભાષણના અંતમાં જસ્ટિસ ભુઇયાંએ કહ્યું કે કાયદાના વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા લોકોની જવાબદારી માત્ર કાયદાની કલમો જાણવાની નથી, પરંતુ તે બંધારણીય મૂલ્યોને સમજવાની પણ છે જેના પર સમગ્ર ન્યાયિક માળખું ટકેલું છે. તેમણે કહ્યું કે સ્વતંત્રતા, સમાનતા, ગૌરવ અને ન્યાય બંધારણના માત્ર શબ્દો નથી, પરંતુ લોકશાહીના પાયા છે. તેમણે કહ્યું કે કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ, વકીલો અને શિક્ષણવિદોની જવાબદારી છે કે અસંમતિ, વિવાદ અને સંઘર્ષની દરેક સ્થિતિમાં પણ આ બંધારણીય મૂલ્યોનું રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરે.
