Cheque Bounce Legal Rights: ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં UPI દ્વારા ડિજિટલ લેવડ-દેવડ રેકોર્ડ સંખ્યામાં થઈ રહી છે, ત્યાં રૂપિયાની લેવડ-દેવડનું એક મોટું માધ્યમ આજે પણ ચેક છે. ડિજિટલ પેમેન્ટના વધતા ચલણ છતાં ચેકનો ઉપયોગ વેપાર, ભાડું, લોન ચુકવણી અને વ્યક્તિગત લેવડ-દેવડમાં સામાન્ય છે. પરંતુ જ્યારે કોઈનો આપેલો ચેક બેંક પરત કરે છે, ત્યારે આ Cheque Bounce માત્ર આર્થિક સમસ્યા નહીં પણ એક કાનૂની વિવાદ પણ બની જાય છે. આ લીગલ વિશ્લેષણમાં આપણે જાણીશું કે ચેક બાઉન્સ થવા પર કઈ કાનૂની જોગવાઈઓ છે, સજા શું હોઈ શકે છે, ફરિયાદ કેવી રીતે કરવી અને આરોપી પાસે બચાવના કયા વિકલ્પો હોય છે?
ચેક બાઉન્સ શું છે અને કેમ થાય છે?
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનો બેંકમાં જમા કરેલો ચેક ચુકવણી માટે સ્વીકારવામાં આવતો નથી અને બેંક તેને પરત કરે છે, ત્યારે તેને ચેક બાઉન્સ કહેવામાં આવે છે. ખાતામાં પૈસાની અછત એ ચેક બાઉન્સનું સૌથી મોટું કારણ હોય છે જેને કાયદામાં ગંભીર ગુનો માનવામાં આવ્યો છે. પરંતુ આના અન્ય કારણો પણ હોઈ શકે છે. જેમ કે, સિગ્નેચર મેચ ન થવી, એકાઉન્ટ બંધ હોવું અથવા તો ચેકની માન્યતા સમાપ્ત થવી.
ચેક બાઉન્સને લઈને કાનૂની જોગવાઈઓ શું છે
ભારતમાં ચેક બાઉન્સના કેસોને પરક્રામ્ય લિખત અધિનિયમ એટલે કે Negotiable Instruments Act, 1881 ની કલમ 138 હેઠળ નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. આ કલમ મુજબ જો કોઈ વ્યક્તિ જાણીજોઈને એવો ચેક જારી કરે છે જે બાઉન્સ થઈ જાય છે, તો તે એક ગુનાહિત કૃત્ય છે. આ ગુનો “કમ્પાઉન્ડેબલ” (સમજોતાલાયક) હોય છે, એટલે કે પરસ્પર સમજૂતીથી પૂરો કરી શકાય છે. કલમ 138 હેઠળ કેસ દાખલ કરવા માટે કેટલીક જરૂરી શરતો હોય છે. જેમ કે:
ચેક માન્ય અવધિ (સામાન્ય રીતે 3 મહિના) ની અંદર જમા કરવામાં આવ્યો હોય.
બેંકમાંથી બાઉન્સ થયાનો મેમો મળ્યો હોય.
30 દિવસની અંદર નોટિસ મોકલવામાં આવી હોય.
નોટિસ મળ્યાના 15 દિવસની અંદર ચુકવણી કરવામાં આવી ન હોય.
ચેક બાઉન્સ પર સજા અને દંડ શું હોય છે
જો કોઈનો આપેલો ચેક બાઉન્સ થઈ જાય છે અને અદાલતમાં તેનો દોષ સાબિત થઈ જાય છે, તો તેને 2 વર્ષ સુધીની જેલની સજા અને ચેકની રકમથી બમણી રકમ સુધીનો દંડ અથવા આ બંને સજાઓ થઈ શકે છે. અદાલત કેસની ગંભીરતા અને રકમના આધારે સજા નક્કી કરે છે. ઘણી અદાલતો ઘણીવાર સમજૂતી (Settlement) ને પ્રાથમિકતા આપે છે.
ચેક બાઉન્સ થવા પર ફરિયાદ ક્યાં અને કેવી રીતે કરવી?
જો તમારો ચેક બાઉન્સ થયો છે, તો તમારે એક નિશ્ચિત પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડશે:
બેંકમાંથી રિટર્ન મેમો મેળવો: તમારું પહેલું કામ એ હોવું જોઈએ કે બેંકનો સંપર્ક કરો અને રિટર્ન મેમો લો. બેંક લેખિતમાં કારણ જણાવે છે કે ચેક કેમ બાઉન્સ થયો.
લીગલ નોટિસ મોકલવી જરૂરી: જે પાર્ટીનો ચેક બાઉન્સ થયો છે તેને 30 દિવસની અંદર તમારી તરફથી નોટિસ મોકલવી જરૂરી છે.
15 દિવસની રાહ: જો આ સમયગાળામાં ચુકવણી ન થાય, તો જ આગળનું પગલું ભરી શકાય છે.
કોર્ટમાં કેસ ફાઈલ કરો: નોટિસની અવધિ પૂરી થયાના 30 દિવસની અંદર મેજિસ્ટ્રેટની અદાલતમાં કલમ 138 હેઠળ ગુનાહિત ફરિયાદ દાખલ કરવાની હોય છે. ચેક બાઉન્સના કેસોને સામાન્ય રીતે 6 મહિનાની અંદર ઉકેલવાની જોગવાઈ છે.
આરોપી પાસે બચાવના કયા વિકલ્પો છે?
દરેક ચેક બાઉન્સ કેસમાં આરોપી દોષિત હોતો નથી. તે બચાવ કરી શકે છે જો:
ચેક પરના સિગ્નેચર તેના નથી પરંતુ નકલી છે.
ચેક પરની તારીખ કે રકમમાં છેડછાડ થઈ છે.
ચેકનો ખોટી રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. જો આરોપી આ વાતો સાબિત કરી દે છે, તો તેને રાહત મળી શકે છે.
ચેક બાઉન્સથી બચવા માટે જરૂરી વાતો
લોન અને EMI માં આજે પણ ચેકનું મહત્વ છે. ચેક બાઉન્સથી બચવા માટે આ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી:
ચેક જારી કરતા પહેલા બેલેન્સની ખાતરી કરો.
સિગ્નેચર હંમેશા એકસરખી રાખો.
ચેક ભરતી વખતે ઓવરરાઈટિંગ ટાળો.
ખાલી (Blank) ચેક કોઈને ન આપો.
ચેક બાઉન્સ એ ગંભીર કાનૂની મામલો છે, જેને હળવાશથી લેવો મોંઘો પડી શકે છે. તે તમારી નાણાકીય વિશ્વસનીયતાને અસર કરે છે. તેથી ચેકનો ઉપયોગ જવાબદારીપૂર્વક કરવો જોઈએ.
