Citizen Act 1955: હાલમાં કેન્દ્ર સરકારના એક અધિકારીએ કહ્યું કે પાસપોર્ટ વિદેશ યાત્રાનો દસ્તાવેજ છે, નાગરિકતાનો નહીં. આખરે કોઈને ભારતીય નાગરિક કયા આધાર પર માનવામાં આવે? કયા દસ્તાવેજો જરૂરી છે?
ભારતીય બંધારણના ભાગ-2 માં નાગરિકતા સાથે જોડાયેલા નિયમો છે, જ્યારે વર્તમાનમાં નાગરિકતાનું નિર્ધારણ મુખ્યરૂપે નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 હેઠળ થાય છે. બંધારણ લાગુ થવાના સમયે એટલે કે 26 જાન્યુઆરી 1950 ના રોજ તે લોકોને ભારતીય નાગરિક માનવામાં આવ્યા, જેમનો ભારત સાથે સંબંધ હતો. અનુચ્છેદ 5 અનુસાર, તે વ્યક્તિ ભારતનો નાગરિક હોઈ શકે છે જેનો ભારતમાં નિવાસ હતો અને જેનો જન્મ, માતા-પિતા અથવા સામાન્ય નિવાસના આધારે ભારત સાથે સંબંધ હતો. અનુચ્છેદ 6 માં પાકિસ્તાનથી ભારત આવેલા લોકોની નાગરિકતાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. અનુચ્છેદ 11 સંસદને નાગરિકતા સાથે જોડાયેલા કાયદા બનાવવાની શક્તિ આપે છે. આ અંતર્ગત સિટીઝનશિપ એક્ટ 1955 બનાવવામાં આવ્યો હતો.
સિટીઝનશિપ એક્ટ 1955 શું કહે છે?
ભારતમાં નાગરિકતા મુખ્યરૂપે ભારતીય બંધારણ અને નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 હેઠળ નક્કી થાય છે. ભારતીય કાયદા હેઠળ નાગરિકતા લેવાની પાંચ મુખ્ય રીતો છે: જન્મ, વંશ, નોંધણી, પ્રાકૃતિકરણ અને કોઈ ક્ષેત્રનું ભારતમાં વિલય.
જન્મના આધારે નાગરિકતા
26 જાન્યુઆરી 1950 થી 1 જુલાઈ 1987 ની વચ્ચે ભારતમાં જન્મ લેનાર વ્યક્તિ જન્મથી ભારતીય નાગરિક માનવામાં આવે છે. 1 જુલાઈ 1987 પછી જન્મ લેનારાઓ માટે વધારાની શરતો લાગુ છે. આવી વ્યક્તિને ભારતીય નાગરિક માનવામાં આવશે જો તેના જન્મ સમયે માતા-પિતામાંથી ઓછામાં ઓછું કોઈ એક ભારતીય નાગરિક હતું. 3 ડિસેમ્બર 2004 પછી જન્મ લેનારાઓ માટે જરૂરી છે કે માતા-પિતામાંથી કોઈ એક ભારતીય નાગરિક હોય અને બીજો ગેરકાયદેસર પ્રવાસી ન હોય.
ભારતમાં વિલયથી નાગરિકતા
આ મામલો ત્યારે લાગુ થાય છે જ્યારે કોઈ નવો વિસ્તાર ભારતનો ભાગ બને છે.
વંશના આધારે નાગરિકતા
આ તેમના માટે છે, જેમનો જન્મ વિદેશમાં થયો, પરંતુ સંબંધ ભારતીય માતા-પિતા સાથે છે. માતા-પિતામાંથી કોઈ એકનું પણ ભારતીય હોવું જરૂરી છે.
પ્રાકૃતિકરણ (Naturalization)
પ્રાકૃતિકરણ તે પ્રક્રિયા છે જેના માધ્યમથી કોઈ વિદેશી નાગરિક કાયદાકીય શરતો પૂરી કર્યા પછી ભારતીય નાગરિક બની શકે છે.
નોંધણીના આધારે નાગરિકતા
આમાં ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ, ભારતીય નાગરિક સાથે લગ્ન કરનાર અમુક લોકો અને નાગરિકતા અધિનિયમમાં જણાવેલી શ્રેણીઓ સામેલ હોઈ શકે છે.
કયા દસ્તાવેજો જરૂરી છે
ભારતીય નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે કોઈ એક દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ અમુક દસ્તાવેજો નાગરિકતા સાબિત કરવામાં મહત્વના છે. આ છે જન્મ પ્રમાણપત્ર, પાસપોર્ટ, નાગરિકતા પ્રમાણપત્ર, સરકારી અભિલેખ, શાળા પ્રવેશ રેકોર્ડ, સરકારી સેવા રેકોર્ડ વગેરે. નાગરિકતાનો મામલો ગૃહ મંત્રાલય સાથે જોડાયેલો છે. આવા સમયે ગૃહ મંત્રાલયના સંબંધિત વિભાગની સામે નાગરિકતા માટે દાવો કે વિવાદ થવા પર સંબંધિત વિભાગના અધિકારીની સામે દસ્તાવેજો રજૂ કરવાના હોય છે.
