Dama Dam Mast Qalandar History: ભારતના બે પાડોશી દેશો પરસ્પર ભીડાઈ ગયા છે. પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે ‘દમાદમ મસ્ત કલંદર’ થઈ ગયું છે. આ વાત અમે નહીં, પરંતુ પાકિસ્તાનના રક્ષા મંત્રીએ કહી છે. બંને દેશો વચ્ચે બોર્ડર પર સતત ઝડપ અને હવાઈ હુમલાની સાથે જ નિવેદનબાજીનો દોર ચાલી રહ્યો છે. પાકિસ્તાન તરફથી એરસ્ટ્રાઈક કરવામાં આવી અને તાલિબાન શાસનવાળા અફઘાનિસ્તાન તરફથી એક ફાઈટર જેટને તોડી પાડવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો. આ તણાવ હવે યુદ્ધનું સ્વરૂપ લેતો જઈ રહ્યો છે. આ દરમિયાન પાકિસ્તાની રક્ષા મંત્રી ખ્વાજા આસિફે એલાન કરતા કહ્યું કે અમારા સંયમની સીમા આવી ગઈ છે. હવે અમારા અને તમારા વચ્ચે ખુલ્લી જંગ થશે. હવે ‘દમાદમ મસ્ત કલંદર’ થશે. આસિફે દારૂ-ગોળો-મિસાઈલ વચ્ચે સૂફી તરાનો છેડી દીધો. હવે સવાલ એ છે કે દમાદમ લડાઈની સ્થિતિ વચ્ચે આ મસ્ત કલંદર ક્યાંથી આવી ગયું? અવારનવાર ગીત કે કવાલી તરીકે સંભળાઈ જતી આ લાઈન્સ આવી ક્યાંથી? આનો અર્થ શું છે?
દમાદમ મસ્ત કલંદર એક આધ્યાત્મિક સૂફી કવાલી છે, જે સિંઘના પ્રસિદ્ધ સૂફી સંત લાલ શહબાઝ કલંદર (૧૧૭૭–૧૨૭૪) ના સન્માનમાં લખવામાં આવી છે. તેમની દરગાહ સેહવાન શરીફમાં સ્થિત છે. જો આપણે દમાદમ મસ્ત કલંદરના અર્થની વાત કરીએ તો તેનો અર્થ થાય છે- દરેક શ્વાસ કલંદરની મસ્તીના નામે એટલે કે દરેક શ્વાસમાં મસ્તી. જોકે અનેક ઇતિહાસકારોનું એવું માનવું છે કે આ લાઈન માત્ર સૂફીયાના ન હોઈને જડ થઈ ગયેલી આખી સિસ્ટમ વિરુદ્ધ વિદ્રોહનો અવાજ છે.
ખુસરોના તરાનાને બુલ્લે શાહે આપી ઊંચાઈ
આમ તો દમા દમ મસ્ત કલંદર ગીતની શરૂઆત વિશે સ્પષ્ટપણે ખબર નથી કારણ કે ૧૯૫૦ ના દાયકા પહેલા આના કોઈ લેખિત દસ્તાવેજ કે ઓડિયો રેકોર્ડિંગના પ્રમાણ મળતા નથી. જોકે લાલ શહબાઝ કલંદર સાથે જોડાયેલી લોકકથાઓ અનુસાર આ મૂળ તરાનો ૧૩મી સદીના પ્રસિદ્ધ સૂફી કવિ અમીર ખુસરોએ લખ્યો હતો. બાદમાં ૧૮મી સદીમાં સૂફી સંત બુલ્લે શાહે આને નવો ઓપ આપતા પ્રસિદ્ધ કરી દીધો.
આ ગીતમાં ‘સેહવાન’ નો ઉલ્લેખ મળે છે. ‘લાલ’ શબ્દનો સંબંધ લાલ શહબાઝ કલંદર સાથે એક યુવાન વ્યક્તિ તરીકે કરવામાં આવે છે. તેમની દંતકથામાં જે માણિક (રૂબી) નો ઉલ્લેખ આવે છે, તેના જેવી આભાથી અથવા તો તેમના લાલ વસ્ત્રો સાથે જોડવામાં આવે છે. બુલ્લે શાહે આ કવાલીને એક નવો રંગ આપ્યો, આમાં શહબાઝ કલંદરની પ્રશંસામાં લાઈન જોડી અને આમાં સિંધી સંસ્કૃતિની ઊંડી છાપ આપી. આ રચનામાં ઇસ્લામના ચોથા ખલીફા અને પયગંબર મુહમ્મદના પિતરાઈ ભાઈ અને જમાઈ અલીનું પણ ગુણગાન કરવામાં આવ્યું છે.
સિંધી સમુદાયના ઝૂલેલાલ પણ કલંદર
ઇતિહાસકાર મિશેલ બોઇવિન લખે છે કે ગીતમાં પ્રયુક્ત ‘ઝૂલેલાલ’ શબ્દનો ઉપયોગ સિંધી હિન્દુ સમુદાય પણ કરે છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર આ ઐતિહાસિક રીતે ભગવાન વરુણના અવતાર માનવામાં આવતા ઝૂલેલાલની ભક્તિ માટે કરવામાં આવતો હતો. બાદમાં સૂફી મુસ્લિમોએ પણ ‘દમાદમ મસ્ત કલંદર’ માં આ શબ્દને અપનાવી લીધો. ગીતની લોકપ્રિયતા બાદ લાલ શહબાઝ કલંદરને પણ અવારનવાર ‘ઝૂલેલાલ’ અથવા ‘ઝૂલેલાલ કલંદર’ કહેવામાં આવવા લાગ્યા.
આતંક વિરુદ્ધ ખુલ્લા વિદ્રોહનું પ્રતીક
મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ વર્ષ ૧૯૭૩ માં પાકિસ્તાનના તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટો પણ તે સમયે સ્થાનિક રાજકીય દોરને લઈને ‘દમાદમ મસ્ત કલંદર’ નો પ્રયોગ કર્યો હતો. હમણાં તાજેતરના સમયમાં ૯ વર્ષ પહેલા ઇસ્લામિક સ્ટેટના આતંકીઓએ સેહવાન શહેરમાં સ્થિત સૂફી સંત લાલ શાહબાઝ કલંદરની દરગાહ પર હુમલો કર્યો હતો, જેમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો માર્યા ગયા હતા. આના બીજા જ દિવસે શ્રદ્ધાળુઓએ તે જ દરગાહમાં જઈને સૂફી ગીત અને ડાન્સ કર્યો હતો. આને આતંકીઓની કરતૂતને પડકાર આપતા ખુલ્લો વિદ્રોહ ગણાવ્યો.
દક્ષિણ એશિયાની સહિયારી સાંસ્કૃતિક વિરાસત
આ કવાલી ઉત્તરી ભારતીય ઉપખંડ, ખાસ કરીને પંજાબથી લઈને સિંઘ અને ઈરાનમાં એક લોકપ્રિય પરંપરાગત સિંધી સૂફી લોકગીત તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. અનેક વર્ષો દરમિયાન અનેક સંગીતકારો અને ગાયકોએ આના વિવિધ વર્ઝન રજૂ કર્યા છે, જેનાથી આ દક્ષિણ એશિયાની સહિયારી સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક વિરાસતનું પ્રતીક બની ગઈ છે.
લોકપ્રિય માન્યતાથી વિપરીત, પ્રસિદ્ધ પાકિસ્તાની સંગીતકાર આશિક હુસૈને આ કવાલીની માત્ર ‘ધમાલ’ શૈલીની રચના કરી હતી. સ્વયં હુસૈન અનુસાર, તેમને આ લોકપ્રિય વર્ઝન તૈયાર કરવાનો અનુરોધ કવિ સગર સિદ્દિકીએ કર્યો હતો, જેમણે સંશોધિત રૂપ તેમને સોંપ્યું હતું. સિદ્દિકીનું વર્ઝન મૂળ કવિતાનું સંપાદિત રૂપ હતું. આશિક હુસૈને આને સૌથી પહેલા ૧૯૫૬ ની પાકિસ્તાની ફિલ્મ ‘જબરુ’ માટે તૈયાર કર્યું. બાદમાં ૧૯૬૯ માં સંગીતકાર નાઝિર અલીએ આને એડિટ કર્યું અને પ્રસિદ્ધ ગાયિકા નૂર જહાંએ આને પાકિસ્તાની ફિલ્મ ‘દિલાં દે સૌદે’ માં ગાયું.
આ ગીતને ભારતીયથી લઈને પાકિસ્તાની અને બાંગ્લાદેશી ગાયકોએ અલગ-અલગ મંચો પર અવાજ આપ્યો છે. આમાં નુસરત ફતેહ અલી ખાનથી લઈને અઝીઝ મિયાં, આબિદા પરવીન, સાબરી બ્રધર્સ, રૂના લૈલા, વડાલી બ્રધર્સ, હર્ષદીપ કૌર, નૂરન સિસ્ટર્સ, મીકા સિંહ, યોયો હની સિંહ સુધીના સામેલ છે.
