India Pakistan Track 2 Diplomacy: ઓપરેશન સિંદૂર બાદ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તણાવ હજુ પણ બનેલો છે. રાજનાથ સિંહે પાકિસ્તાનને કોઈપણ દુઃસાહસથી દૂર રહેવાની ચેતવણી આપી છે. આના જવાબમાં પાકિસ્તાનના રક્ષા મંત્રી ખ્વાજા આસિફે પહલગામનો ઉલ્લેખ કરી વળતો હુમલો કરવાની ધમકી આપી છે. આ બધાની વચ્ચે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ટ્રેક-2 વાતચીત ચાલુ છે. ફેબ્રુઆરી મહિનામાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે કતરની રાજધાની દોહામાં ટ્રેક-2 વાતચીત થઈ છે. દોહામાં થયેલી આ વાતચીત તાજેતરના મહિનાઓમાં પહેલીવાર નથી પરંતુ આ એવા સમયે થઈ છે જ્યારે બંને દેશો વચ્ચે સંબંધો ઘણા તણાવપૂર્ણ છે. ભારતે પહલગામ હુમલા બાદ આતંકવાદ વિરુદ્ધ ઘણું આક્રમક વલણ અપનાવી રાખ્યું છે.
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ટ્રેક-2 વાતચીત દાયકાઓથી ચાલુ છે. આ વાતચીતથી એ અનુમાન લાગે છે કે તણાવ બાદ પણ બંને દેશોની પરસ્પર વિચારસરણી શું છે. આ વાતચીતથી કોઈ સફળતા મળતી નથી પરંતુ જનતાની નજરથી દૂર આને એક અનૌપચારિક સંવાદના ચેનલ તરીકે જોવામાં આવે છે. એટલું જ નહીં આ વાતચીત બાદ કોઈ નિવેદન કે પ્રેસ વિજ્ઞપ્તિ પણ જાહેર કરવામાં આવતી નથી. આ વાતચીતને કોઈ પુષ્ટિ પણ કરતું નથી અને તેનું ખંડન પણ કરતું નથી.
ચીન અને ભારતમાં પણ થઈ હતી ટ્રેક-2 વાતચીત
વિયોનના રિપોર્ટ મુજબ નીમરાના ડાયલોગ આ જ પ્રકારની એક બેઠક છે જે સૌથી લાંબા સમયથી ચાલી રહી છે. આમાં બંને દેશોના લોકો સામેલ થાય છે. ટ્રેક-2 વાતચીત નવી નથી. આ ટર્મ (શબ્દ) ને સૌથી પહેલા વર્ષ 1981 માં અમેરિકી રાજદ્વારી જોસેફ મોન્ટવિલે દુનિયા સામે રજૂ કર્યો હતો. આ વાતચીતમાં પૂર્વ અધિકારીઓ, પત્રકારો, બિઝનેસ લીડર્સ અને સિવિલ સોસાયટીના લોકો સામેલ થાય છે. આ વાતચીતનો ઉદ્દેશ્ય પરસ્પર ભરોસો વધારવાનો અને વિચારોનું પરીક્ષણ કરવાનો તથા રાજનીતિ અને મીડિયાથી દૂર પરસ્પર સમજણ માટે વાતાવરણ બનાવવાનો છે.
ટ્રેક-1 વાતચીત જ્યાં સરકારથી સરકાર વચ્ચે ઔપચારિક વાતચીત થાય છે, ત્યાં ટ્રેક-2 માં એ તક હોય છે કે તેને ફગાવી શકાય છે. આ પેટર્ન આખી દુનિયામાં લગભગ એકસરખી રહે છે. ગલવાન હિંસા બાદ વર્ષ 2020 માં પણ ભારત અને ચીન વચ્ચે ટ્રેક-2 વાતચીત ચાલુ રહી જેનાથી બંને દેશો વચ્ચે તણાવ ઓછો કરવામાં મદદ મળી. પીએમ મોદીએ આ પછી વર્ષ 2025 માં ચીની રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથે મુલાકાત કરી. આ પછી ઓક્ટોબર 2025 માં પાંચ વર્ષ બાદ ડાયરેક્ટ ફ્લાઇટની શરૂઆત થઈ. શી જિનપિંગ આ વર્ષે યોજાનારી બ્રિક્સ (BRICS) સમિટમાં ભાગ લેવા માટે ભારત પણ આવી શકે છે.
કેનેડા સાથે પણ આ જ રીતે થઈ ભારતની દોસ્તી
ભારતે યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ યુરોપ, રશિયા અને યુક્રેનના નેતાઓ સાથે વાતચીત માટે ટ્રેક-2 વાતચીતનો સહારો લીધો હતો. કેનેડા સાથે સંબંધો સુધારવામાં પણ ટ્રેક-2 વાતચીતનો મોટો રોલ રહ્યો છે. આ રીતે ચીન હોય કે પાકિસ્તાન કે પછી કેનેડા સાથે તણાવ, ટ્રેક-2 કૂટનીતિએ સંબંધો સુધારવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે.
ભારત અને પાકિસ્તાનમાં પણ સુધરશે સંબંધો? જાણો
પાકિસ્તાનની વાત કરીએ તો અત્યારે જે ત્યાં હાલત છે, તેનાથી ભારત સાથે સંબંધો સુધરવાની કોઈ સંભાવના દેખાઈ રહી નથી. અસીમ મુનીર જ્યારથી ફિલ્ડ માર્શલ બન્યા છે, ત્યાં લશ્કર જેવા જેહાદી સંગઠનો ફરીથી મજબૂત થવા લાગ્યા છે. આ સતત ખુલ્લેઆમ ભારતને ગીધડભભકી આપતા રહે છે. જૈશ-એ-મોહમ્મદ જેવા આતંકી સંગઠનો પોતાના ટ્રેનિંગ કેમ્પ વધારી રહ્યા છે. એટલું જ નહીં પાકિસ્તાન ચીન સાથે મળીને પોતાની સૈન્ય તૈયારીને મજબૂત કરી રહ્યું છે જેથી ઓપરેશન સિંદૂર-2 થવા પર તેનો જવાબ આપી શકાય.
