Iron Beam limitations: આયર્ન બીમ ઈઝરાયેલની લેઝર એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ છે. ચીની લેઝર ડિફેન્સ સિસ્ટમના સાઉદીના રણમાં નાકામ થયા બાદ આખી દુનિયાની નજર આયર્ન બીમ પર હતી. તેને બનાવતી વખતે રોકેટ અને ડ્રોન સ્વાર્મ (ઝુંડ) સામે તે ખૂબ જ કારગર હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. ગયા વર્ષે ડિસેમ્બરમાં આયર્ન બીમને ઈઝરાયેલી સેનાને સોંપવામાં આવ્યું હતું. તો લેબનાનથી હુમલા શરૂ થયા બાદ આ અઠવાડિયે ઈઝરાયેલી ડિફેન્સ ફોર્સે પુષ્ટિ કરી છે કે આયર્ન બીમને એક્ટિવેટ કરી દેવામાં આવ્યું છે. એટલા માટે જ હવે દુનિયામાં આયર્ન બીમની ક્ષમતા અને યુદ્ધના મેદાનમાં તેની સફળતા જાણવા માટે ઘણી ઉત્સુકતા છે.
આયર્ન બીમ પર ભારતની પણ નજર છે. જો આ સફળ રહે છે તો ઘણી ઓછી કિંમતમાં દુશ્મનોના ડ્રોનના ઝુંડને રોકી શકાય છે. આધુનિક પરંપરાગત એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ માટે ઘણા નાના નાના ડ્રોનને રોકવા ખૂબ મોંઘા અને મુશ્કેલીભર્યા હોય છે. એટલા માટે જ લેઝર એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ પર ઘણી ચર્ચા થતી રહી છે. આયર્ન બીમ છેલ્લા ત્રણ દિવસથી એક્ટિવ છે અને યુદ્ધક્ષેત્રમાં કામ કરી રહ્યું છે. છેલ્લા દિવસોમાં આયર્ન બીમે કેવું પ્રદર્શન કર્યું છે ચાલો જાણીએ.
આયર્ન બીમ યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં કેવું પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે?
ઈઝરાયેલ ડિફેન્સ ફોર્સે એક વીડિયો જાહેર કર્યો હતો જેમાં આયર્ન બીમને લેબનાનથી આવતા રોકેટને રોકવા માટે લેઝર લાઈટ ફેંકતા બતાવવામાં આવ્યું હતું. લેઝરના તેજ અને ગરમ કિરણો પડવાથી રોકેટને ફાટતું જોવામાં આવ્યું હતું. એટલા માટે આ ટેકનોલોજીને લઈને ઘણી ઉત્સુકતા રહી છે. ઈઝરાયેલ જમીન પર લેઝર એર ડિફેન્સ લગાવવામાં સૌથી આગળ રહ્યું છે. ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાની સાથે સાથે ચીન અને ભારત પણ આ ટેકનોલોજી પર ઝડપથી કામ કરી રહ્યા છે.
લેઝર ડિફેન્સ સિસ્ટમને ઓપરેટ કરવી ઘણી ઓછી ખર્ચાળ છે. આનો અર્થ એ છે કે તેઓ ઈરાનમાં બનેલા સસ્તા શાહેદ ૧૩૬ ડ્રોન જેવા જોખમોને ખતમ કરવા માટે મોટી સંખ્યામાં મિસાઈલ ઈન્ટરસેપ્ટર વાપરવાની કિંમત ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. જોકે યુદ્ધના મેદાનમાં ખબર પડી છે કે લેઝર ડિફેન્સ સિસ્ટમની ક્ષમતા હજુ પણ મર્યાદિત છે. ઈઝરાયેલની રફાયેલ એડવાન્સ્ડ ડિફેન્સ સિસ્ટમ એક ગ્રાઉન્ડ-બેઝ્ડ લેઝર સિસ્ટમ પર કામ કરી રહી હતી જેને આયર્ન ડોમ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની સાથે કામ કરવાનું હતું.
આયર્ન ડોમની સાથે આયર્ન બીમ કરી રહ્યું છે કામ
આયર્ન ડોમ, ઈઝરાયેલની મલ્ટી-ટીયર એર ડિફેન્સ સિસ્ટમનો એક ભાગ છે. તે ડેવિડ સ્લિંગ અને એરો એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની સાથે ટૂંકા અંતરની ડિફેન્સ સિસ્ટમ તરીકે કામ કરી રહ્યું છે. લેઝર ટૂંકા અંતરના હોય છે. જે સમયે ઈઝરાયેલ જમીન પર આધારિત સિસ્ટમ પર કામ કરી રહ્યું હતું, તે જ સમયે ઈઝરાયેલની એલ્બિટ સિસ્ટમ પણ એક એવી લેઝર સિસ્ટમ પર કામ કરી રહી હતી જેનો ઉપયોગ હવામાંથી કરી શકાય છે. યુદ્ધ ક્ષેત્રમાંથી જાણવા મળ્યું છે કે હવાઈ જહાજ કે ડ્રોન પર લેઝર લગાવવાથી સિસ્ટમની ક્ષમતાઓ હજુ વધારે વધી શકે છે.
આયર્ન બીમમાં કઈ મુશ્કેલીઓ જોવા મળી છે?
ક્ષેત્ર મુજબ ક્ષમતા પર અસર: આયર્ન બીમને લઈને જાણવા મળ્યું છે કે જમીન પરથી જ્યારે લેઝર લાઈટ લોન્ચ કરવામાં આવે છે ત્યારે ક્ષેત્ર મુજબ તેની ક્ષમતા પર અસર પડે છે. આયર્ન બીમની સાથે પણ કંઈક એવું જ છે જેવું ચીની લેઝર એર ડિફેન્સ સાઉદીના રણમાં નાકામ થઈ ગયું હતું.
હિટ કરવા માટે ટાર્ગેટનું દેખાવું જરૂરી: આનો અર્થ એ છે કે તેમને બિલ્ડિંગ કે પહાડોની પેલે પારથી શૂટ કરી શકાતા નથી. જે ટાર્ગેટને શૂટ કરવાનો છે તે ટાર્ગેટને તેમણે જોવો જ પડશે. ‘બિયોન્ડ વિઝ્યુઅલ રેન્જ’ ક્ષમતા આમાં નથી. લેઝરને ટાર્ગેટને બાળવા અને જોખમને ખતમ કરવા માટે થોડા સમય સુધી ટાર્ગેટ પર સતત હિટ કરવું જરૂરી હોય છે.
હવામાનથી પ્રદર્શન પર અસર: આયર્ન બીમની ક્ષમતા હવામાન પર ખૂબ આધાર રાખે છે. તેમના પર એટમોસ્ફેરિક ઈન્ટરફિયરન્સની પણ અસર પડે છે, જેમ કે ખરાબ હવામાન કે આકાશમાં ધૂળ. લેઝર નાની બીમ હોય છે અને જો બીમ આકાશમાં રહેલા પાર્ટીકલ્સથી બ્લોક થઈ જાય છે તો તેમની અસર નબળી પડી જાય છે. એવામાં ઘણા નાના લેઝરનો ઉપયોગ કરીને અને તેમને ઝડપથી બદલીને તેમને ટાર્ગેટ સુધી ફેંકી શકાય છે. છતાં સમસ્યા કાયમ રહે છે અને આ જ લેઝરને મિસાઈલ ઈન્ટરસેપ્ટરથી અલગ બનાવે છે.
જોકે ઈઝરાયેલે લેઝર સિસ્ટમના ઘણા વેરિઅન્ટ ડેવલપ કર્યા છે. ઈઝરાયેલે જે લેઝર હથિયારો બનાવ્યા છે તેમની ક્ષમતાઓ પણ અલગ અલગ છે. તે તમામ હાઈ-એનર્જી લેઝર છે. આમાં લાઈટ બીમ સામેલ છે, જે ૧૦ Kw નો લેઝર છે, જ્યારે આયર્ન બીમ-M ૫૦ Kw નો લેઝર છે. આયર્ન બીમ-M, જે લાઈટ બીમની જેમ જ મોબાઈલ વેરિઅન્ટ છે, તેને ગાડી પર લગાવી શકાય છે. જે લેઝર ડિફેન્સની ઘણી રાહ જોવાતી હતી તેને ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ ના અંતમાં IDF સાથે તૈનાત કરવામાં આવ્યું.
લેઝર હથિયારોનું ભવિષ્ય શું હશે?
ઈઝરાયેલ ડિફેન્સ ફોર્સે ઘણા આયર્ન બીમને અલગ અલગ યુદ્ધક્ષેત્રમાં તૈનાત કર્યા છે. પરંતુ હજુ તેમની સફળતા પર સવાલો છે. લેઝર હથિયાર, એક રીતે ‘સ્ટાર વોર્સ’ ના ભવિષ્યની યાદ અપાવે છે. જોકે, ‘સ્ટાર વોર્સ’ અને ‘ડેથ સ્ટાર’ માં X-Wing ફાઈટર્સથી ઉલટું આજે લેઝરનો અસલી ઉપયોગ હજુ પણ ઘણો ઓછો છે. આયર્ન બીમને લઈને કહેવામાં આવે તો આમાં લેઝર તો છે અને તે નજરમાં આવતા જોખમો જેવા કે ડ્રોન અને રોકેટ સામે કારગર પણ થયા છે, છતાં તેમના ભવિષ્યને લઈને સવાલો બનેલા છે. હાલમાં એ સ્પષ્ટ નથી કે આ કેવા પ્રકારનું હથિયાર બનવાનું છે અને એ પણ સ્પષ્ટ નથી કે કેટલા વાપરવામાં આવશે અથવા તેમનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવામાં આવશે?
લેઝર હથિયારોની ક્ષમતામાં કેમ વધારો કરવો પડશે?
હાલમાં લેઝર હથિયારોની રેન્જ મર્યાદિત છે. લાંબા અંતરના હવાઈ જોખમો સામે લડવા માટે દસ કિલોમીટરની રેન્જ ઓછી છે. ઉદાહરણ તરીકે ઈરાની શાહેદ ૧૩૬ ડ્રોનની રેન્જ આશરે ૨,૦૦૦ કિલોમીટર છે. આનો અર્થ એ છે કે લેઝર આ ડ્રોનના ઘણા વધારે નજીક આવ્યા પછી જ તેને રોકવાની સ્થિતિમાં આવી શકશે. એવામાં જો ડ્રોનમાં પેંતરાબાજીની ક્ષમતા વધારે છે તો તેઓ લેઝર હથિયારને થાપ આપી શકે છે. એવામાં લેઝર હથિયારને કારગર બનાવવા માટે તેમને પણ ડ્રોનની સાથે ઈન્ટિગ્રેટ કરીને આકાશમાં ઉડાડી શકાય છે.
