Lapis Lazuli Ultramarine Blue: રંગ માત્ર હોળી દરમિયાન રમવામાં આવતા કે ઉડાડવામાં આવતા જ નથી હોતા. તે માત્ર સજાવટનું સાધન પણ નથી હોતા, તે સભ્યતાઓ, ધર્મ, કળા અને સત્તાના પ્રતીક પણ રહ્યા છે. ઈતિહાસમાં એવા અનેક રંગો રહ્યા છે, જેની કિંમત સોના-ચાંદી કરતા પણ વધુ આંકવામાં આવી છે. આમાં સૌથી ખાસ નામ છે- લેપિસ લાજુલી (Lapis lazuli) માંથી બનતો અલ્ટ્રામેરીન વાદળી રંગ. એવું પણ કહેવાય છે કે તેના એક ગ્રામની કિંમત ૮૦ હજાર રૂપિયા કે તેથી પણ વધુ સુધી પહોંચી શકે છે, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે તે શુદ્ધ અને પ્રાકૃતિક સ્વરૂપમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હોય. આ સમાચાર દુનિયાના સૌથી મોંઘા રંગોની ચર્ચા કરે છે, પરંતુ ફોકસ લેપિસ લાજુલી અને તેનાથી બનતા ઐતિહાસિક ‘અલ્ટ્રામેરીન’ રંગ પર રહેશે. આવો સમજીએ કે આખરે લેપિસ લાજુલી આટલું ખાસ કેમ છે?
લેપિસ લાજુલી શું છે?
લેપિસ લાજુલી કોઈ સાધારણ રંગ નથી, પરંતુ એક કિંમતી પથ્થર છે. તેનો રંગ ઘેરો, ચમકદાર વાદળી હોય છે જેમાં અવારનવાર સોનેરી રંગના ધાબા દેખાય છે. આ ધાબા ખરેખર પાઇરાઇટ ખનિજના કારણે હોય છે, જે તેને તારાઓ ભરેલા આકાશ જેવું રૂપ આપે છે. ઈતિહાસકારોના મતે લેપિસ લાજુલીની સૌથી પ્રાચીન ખાણો અફઘાનિસ્તાનના બદખ્શાં વિસ્તારમાં જોવા મળે છે, જ્યાંથી આ પથ્થર હજારો વર્ષો પહેલા ઇજિપ્ત, મેસોપોટેમિયા અને પાછળથી યુરોપ સુધી પહોંચ્યો હતો.
અલ્ટ્રામેરીન: ‘સમુદ્ર પારથી આવેલો’ રંગ
લેટિન ભાષામાં ‘Ultramarinus’ નો અર્થ છે- ‘સમુદ્ર પારથી આવેલો.’ આ શબ્દ આગળ જઈને ‘અલ્ટ્રામેરીન’ બન્યો. કારણ કે આ પથ્થર યુરોપમાં મળતો નહોતો અને તેને એશિયાથી મંગાવવો પડતો હતો, તેથી તેની કિંમત અત્યંત વધારે હતી. મધ્યકાલીન યુરોપમાં આ રંગ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા પણ અત્યંત જટિલ અને સમય માંગી લે તેવી હતી. પથ્થરને બારીક પીસીને, રસાયણો અને તેલો સાથે અનેક તબક્કાઓમાં શુદ્ધ કરવામાં આવતો હતો, ત્યારે જઈને શુદ્ધ વાદળી પિગમેન્ટ નીકળતો હતો. આ જ કારણ હતું કે તેનો એક નાનો હિસ્સો પણ અત્યંત મોંઘો પડતો હતો.
ધાર્મિક ચિત્રોમાં ખાસ મહત્વ
૧૪મી થી ૧૬મી સદી વચ્ચે યુરોપમાં ધાર્મિક ચિત્રોમાં અલ્ટ્રામેરીનનું વિશેષ મહત્વ હતું. ખાસ કરીને મધર મેરીના કપડાંને રંગવા માટે આ જ રંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. તે પવિત્રતા, સન્માન અને દિવ્યતાનું પ્રતીક માનવામાં આવતું હતું. મહાન કલાકાર લિયોનાર્ડો દા વિંચી અને મિશેલાન્જેલો જેવા પુનરુજ્જીવન કાળના ચિત્રકારોએ પણ આ રંગનો ઉપયોગ કર્યો હતો. જોકે, તેની ઉંચી કિંમતના કારણે કલાકારો ઘણીવાર પોતાના ગ્રાહકો પાસેથી અલગથી ચૂકવણીની માંગ કરતા હતા, કારણ કે આ રંગ બાકીના રંગોની સરખામણીમાં અનેક ગણો મોંઘો હતો.
એક ગ્રામની કિંમત ૮૦,૦૦૦ રૂપિયા કેમ?
આજના સમયમાં પણ જો શુદ્ધ, પ્રાકૃતિક લેપિસ લાજુલીથી પરંપરાગત રીતે અલ્ટ્રામેરીન રંગ તૈયાર કરવામાં આવે, તો તેની કિંમત અત્યંત ઉંચી હોઈ શકે છે. તેના અનેક કારણો છે, જેમાં મુખ્ય છે:
મર્યાદિત ખનન ક્ષેત્ર: ઉચ્ચ ગુણવત્તા વાળું લેપિસ લાજુલી બહુ ઓછી જગ્યાઓ પર મળે છે.
જટિલ શુદ્ધિકરણ પ્રક્રિયા: પથ્થરમાંથી રંગ કાઢવો તકનીકી અને સમય માંગી લે તેવી પ્રક્રિયા છે.
કલા બજારમાં માંગ: પરંપરાગત કલાકારો અને સંગ્રહકર્તાઓ આજે પણ પ્રાકૃતિક પિગમેન્ટને પ્રાધાન્ય આપે છે.
ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય: આ માત્ર રંગ નથી, પરંતુ વિરાસતનો હિસ્સો છે. જોકે ૧૯મી સદીમાં તેનું કૃત્રિમ વર્ઝન વિકસાવી લેવામાં આવ્યું, જેનાથી સામાન્ય કલાકારો માટે વાદળી રંગ ખૂબ જ સુલભ થઈ ગયો. પરંતુ પ્રાકૃતિક અલ્ટ્રામેરીન આજે પણ લક્ઝરી આર્ટ માર્કેટમાં પ્રીમિયમ પ્રોડક્ટ માનવામાં આવે છે.
દુનિયાના અન્ય મોંઘા રંગો
૧. ટાયરિયન પર્પલ: પ્રાચીન કાળમાં આ રંગ સમુદ્રી ગોકળગાય (snails) માંથી કાઢવામાં આવતો હતો. હજારો ગોકળગાયોમાંથી બહુ ઓછી માત્રામાં રંગ બનતો હતો. તેથી આ રંગ માત્ર રાજાઓ અને શાસકો માટે અનામત હતો. રોમન સામ્રાજ્યમાં તેને શાહી સત્તાનું પ્રતીક માનવામાં આવતું હતું.
૨. કોચીનિયલ રેડ: આ રંગ કીટકોમાંથી બનાવવામાં આવતો હતો. મધ્ય અને દક્ષિણ અમેરિકામાં જોવા મળતા કોચીનિયલ કીટકોને સૂકવીને પીસવામાં આવતા હતા. સ્પેનિશ સંસ્થાન કાળમાં આ ચાંદી પછી બીજું સૌથી મૂલ્યવાન નિકાસ માનવામાં આવતું હતું.
૩. કેસરિયા: કેસરિયા (Saffron) માંથી નીકળતો રંગ પણ અત્યંત મોંઘો છે. હજારો કેસરના ફૂલોમાંથી થોડાક ગ્રામ જ રંગ મળે છે. તેની ખેતી બહુ કઠિન છે અને ઉત્પાદન પણ મર્યાદિત છે.
૪. ભારતીય પીળો: એવું કહેવાય છે કે આ રંગ વિશેષ આહાર પર પાળવામાં આવેલી ગાયોના મૂત્રમાંથી તૈયાર કરવામાં આવતો હતો. જોકે પાછળથી આ પ્રક્રિયા પર પ્રતિબંધ લગાવી દેવામાં આવ્યો હતો. આ રંગ પોતાની ચમક અને પારદર્શિતા માટે પ્રસિદ્ધ હતો.
વિજ્ઞાન વિરુદ્ધ પરંપરા
ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ અને રાસાયણિક વિજ્ઞાનના વિકાસ પછી અનેક મોંઘા પ્રાકૃતિક રંગોના સસ્તા કૃત્રિમ વિકલ્પો તૈયાર કરવામાં આવ્યા. આનાથી કલા જગતમાં ક્રાંતિ આવી. હવે કલાકારોને મોંઘા પથ્થરો કે દુર્લભ જીવો પર નિર્ભર રહેવું પડ્યું નહીં. તેમ છતાં પરંપરાગત કલાકારો અને સંગ્રહકર્તાઓ આજે પણ પ્રાકૃતિક પિગમેન્ટને વધારે મૂલ્યવાન માને છે. તેમના મતે પ્રાકૃતિક રંગોની ઊંડાઈ અને ચમક કૃત્રિમ રંગોથી અલગ હોય છે.
કેમ ખાસ છે લેપિસ લાજુલી?
આ દુનિયાના સૌથી પ્રાચીન વ્યાપારી ખનિજોમાંનું એક છે. ઇજિપ્તના ફરાઓથી લઈને યુરોપિયન પુનરુજ્જીવન કલાકારો સુધી, તેનો ઉપયોગ થયો. આ માત્ર એક રંગ નથી, પરંતુ ઈતિહાસ, ધર્મ અને કળાનું પ્રતીક છે. તેની કિંમત માત્ર રાસાયણિક ગુણોના કારણે નહીં, પરંતુ સાંસ્કૃતિક વિરાસતના કારણે પણ ઉંચી છે. દુનિયામાં રંગોની પોતાની રાજનીતિ અને અર્થવ્યવસ્થા રહી છે. ક્યારેક જાંબલી રંગ શાહી સત્તાનું પ્રતીક હતો, તો ક્યારેક વાદળી રંગ દિવ્યતાનું.
આજે ભલે બજારમાં સસ્તા અને કૃત્રિમ રંગોની ભરમાર હોય, પરંતુ પ્રાકૃતિક લેપિસ લાજુલીથી બનેલા અલ્ટ્રામેરીનની ચમક અને પ્રતિષ્ઠા આજે પણ અકબંધ છે. જ્યારે કોઈ રંગના એક ગ્રામની કિંમત ૮૦ હજાર રૂપિયાથી વધુ હોય, તો તે માત્ર રંગ નથી રહેતો. તે ઈતિહાસનો હિસ્સો બની જાય છે અને લેપિસ લાજુલી આ જ ઈતિહાસનું ચમકદાર વાદળી પડ છે.
