Nepal Election Balendra Shah Victory: નેપાલમાં Gen-Z આંદોલન પછી થયેલી સંસદીય ચૂંટણીના પરિણામોએ દેશની રાજનીતિમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તનનો સંકેત આપ્યો. આ પહેલા ૨૦૦૬ની પહેલી જનક્રાંતિ પછી થયેલા વ્યાપક શાંતિ સમજૂતીના આધારે ૨૦૦૮માં બંધારણ સભાની ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી. ત્યારે પુષ્પ કમલ દાહલ ‘પ્રચંડ’ની પાર્ટી કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ નેપાલ (માઓવાદી કેન્દ્ર) ને જનતાનું અતૂટ સમર્થન મળ્યું હતું. પરંતુ તેઓ લોકોની અપેક્ષાઓ પૂરી કરી શક્યા નહીં. ૨૦૧૫ સુધી નેપાલ એક સમાવેશી બંધારણ પણ બનાવી શક્યું નહીં. બંધારણ લાગુ થયા પછી પણ રાજકીય નેતૃત્વમાં સ્થિરતા આવી નહીં અને ઘણા વડાપ્રધાન બદલાતા રહ્યા.
બીજી મોટી જનક્રાંતિ
ગયા વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં થયેલા Gen-Z આંદોલનને નેપાલની બીજી મોટી જનક્રાંતિ માનવામાં આવી રહી છે. ત્યારબાદ પહેલીવાર ગયા અઠવાડિયે ચૂંટણી થઈ, જેમાં પરંપરાગત પક્ષો સામે નેપાલીઓનો ગુસ્સો સ્પષ્ટ દેખાયો. આ વખતે ચૂંટણીમાં રેપરથી રાજનેતા બનેલા બાલેન્દ્ર શાહ (બાલન) ની રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટી (RSP) બહુમતી બનાવતી દેખાઈ રહી છે. RSP એ ૯૦ માંથી ૭૨ બેઠકો પર જીત મેળવી છે. આ ઉપરાંત, કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ નેપાલ (યુનિફાઈડ માર્ક્સવાદી-લેનિનવાદી) દેશની બીજી અને નેપાલી કોંગ્રેસ ત્રીજી સૌથી મોટી પાર્ટી બનવા જઈ રહી છે. જોકે, મધેશી દળો સફળ થતા દેખાતા નથી.
વાદાઓથી મળ્યો સાથ
RSP ના વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર બાલને પોતાના મુખ્ય હરીફ અને ચાર વાર વડાપ્રધાન રહી ચૂકેલા કે.પી. શર્મા ઓલીને આશરે ૫૦,૦૦૦ મતોથી હરાવી દીધા. બાલન કાઠમંડુના મેયર રહી ચૂક્યા છે અને યુવાનોમાં લોકપ્રિય છે. ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવવા અને વ્યવસ્થા બદલવાના વાદાઓએ Gen-Z નો સાથ અપાવ્યો. આ ચૂંટણીમાં આ વખતે ફેસબુક, યુટ્યુબનો ઘણો પ્રભાવ પડ્યો, જેનાથી યુવાનોની ભાગીદારી વધી અને એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ ભાવના મજબૂત થઈ. ઓલી સરકારે ૨૬ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જેનાથી Gen-Z એ આંદોલન કર્યું.
જનાદેશને ઠેસ
ચૂંટણી પહેલા નેપાલમાં રાજકીય સ્થિતિ ઘણી તણાવપૂર્ણ હતી. ઓલીની પાર્ટી અને નેપાલી કોંગ્રેસના ગઠબંધન પર Gen-Z આંદોલન દબાવવા માટે હિંસાના આરોપો લાગ્યા. સોશિયલ મીડિયા પર પ્રતિબંધ અને ચીન સાથે ઓલીની વધતી નિકટતાથી એક સમયે અમેરિકા પણ નારાજ થઈ ગયું. બીજી તરફ, પ્રચંડ અને ઓલી જેવા જૂના નેતાઓની ધાક ઓછી થવા લાગી અને તેમની પરસ્પર ભાગીદારીથી જનતા કંટાળી ગઈ. ૨૦૨૨ ની ચૂંટણીમાં નેપાલી કોંગ્રેસ સૌથી મોટી પાર્ટી બની, છતાં વડાપ્રધાન પહેલા પ્રચંડ બન્યા અને પછી ઓલી, જેનાથી જનાદેશને ઠેસ પહોંચી. વડાપ્રધાન રહેતા ઓલી પર ભ્રષ્ટ અને નિરંકુશ વલણના આરોપો પણ લાગ્યા. ચૂંટણી પહેલા પાર્ટીની અંદર પણ સંકટ વધી ગયું, જ્યારે શેર બહાદુર દેઉબાની જગ્યાએ ગગન થાપાને નેતૃત્વ આપવામાં આવ્યું અને દેઉબાએ તેને અદાલતમાં પડકાર્યો. આ આંતરિક ફૂટનો ફાયદો બાલનને મળ્યો અને તેમનો ચૂંટણી રસ્તો સરળ થઈ ગયો.
રાજકીય પેઢી પરિવર્તન
આ વખતે પરંપરાગત પક્ષોની જગ્યાએ નવી ઉભરતી RSP અને બાલન શાહ જેવા યુવા નેતાને સમર્થન મળ્યું. આ દેશમાં પેઢીગત પરિવર્તનનો સંકેત છે. હવે સવાલ એ છે કે શું RSP મોટો ફેરફાર લાવી શકશે કે પ્રચંડ સરકારની જેમ જનતાનો ભરોસો ખોઈ દેશે. ૨૦૦૬ પછી જનતાને સમાનતા, ગણતંત્ર અને વિકાસની આશા હતી, પરંતુ અવસરવાદી રાજનીતિ, ભ્રષ્ટાચાર, પરિવારવાદના પડકારો અને મધેશી ઉપેક્ષાએ અસ્થિરતા વધારી. એવામાં બાલનનું મધેશી મૂળ ત્યાંના લોકો માટે નવી આશા બન્યું છે.
બાલેન્દ્ર શાહના પડકારો
નવી સરકાર સામે ઘણા પડકારો હશે. બાલન સહિત મોટાભાગના નવા સાંસદો પાસે રાજનીતિ અને સરકાર ચલાવવાનો વધુ અનુભવ નથી. તેમણે અમલદારશાહી સાથે તાલમેલ બેસાડીને જનતાની આશાઓ પૂરી કરવી પડશે. ચૂંટણીલક્ષી વાદાઓ, ખાસ કરીને રોજગાર આપવો સરકાર માટે સરળ નહીં હોય. વિદેશમાં વધતા માઈગ્રેશન વિરોધ અને ખાડી દેશોની અનિશ્ચિત સ્થિતિને કારણે ઘણા નેપાલીઓ પોતાના દેશ પરત ફરી શકે છે. RSP મૂળરૂપે રબી લામિછાણેની પાર્ટી છે અને બાલન સહિત ઘણા નેતાઓ હાલમાં જ તેમાં જોડાયા છે. લામિછાણે પર લાગેલા ભ્રષ્ટાચારના આરોપો પણ નવી સરકાર પર દબાણ લાવી શકે છે અને પાર્ટીની અંદર નેતૃત્વને લઈને વિવાદ ઉભો થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત બંધારણીય સુધારો, સંઘીય વ્યવસ્થા અને સનાતન ધર્મ જેવા મુદ્દાઓથી રાજકીય ચર્ચા વધી શકે છે. નવી સરકારને ભારત અને ચીન સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવી રાખવા પડશે, કારણ કે નેપાલના ભારત સાથે વિશેષ સંબંધો, સરહદ અને જળ વિવાદ જેવા મુદ્દાઓ પણ જોડાયેલા છે.
