Norwegian journalist Helle Lyng: પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી આ સમયે પાંચ દેશોના વિદેશ પ્રવાસે છે. પીએમ મોદીના નોર્વે પ્રવાસ દરમિયાન એક મહિલા પત્રકારની ટિપ્પણીની ઘણી ચર્ચા છે. અસલમાં નોર્વેના પ્રધાનમંત્રી યોનાસ સ્ટોરે સાથે સંયુક્ત નિવેદન પછી પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીથી મહિલા પત્રકાર હેલા લેંગ સવાલ પૂછવા માંગતી હતી, જ્યારે પ્રધાનમંત્રી ત્યાંથી જતા દેખાઈ રહ્યા છે. હેલા લેંગે કહ્યું છે કે પત્રકાર હોવાના નાતે સવાલ પૂછવો તેમનું કામ છે અને જ્યારે કોઈ શક્તિશાળી દેશ તેમના નાના એવા દેશમાં આવે છે અને તેમની સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા ઈચ્છે છે, તો સવાલ પૂછવો તેમની જવાબદારી છે. સોમવારના રોજ નોર્વેની રાજધાની ઓસ્લોના એક વીડિયોમાં પત્રકાર હેલા લેંગને એવું કહેતા સાંભળી શકાય છે કે, “પ્રધાનમંત્રી મોદી, તમે દુનિયાના સૌથી સ્વતંત્ર પ્રેસના સવાલો કેમ નથી લેતા?” હેલા લેંગે આને લઈને સોશિયલ મીડિયા પર પણ પોતાનો અભિપ્રાય રાખ્યો જે બાદ નોર્વેમાં ભારતીય દૂતાવાસે નિવેદન જાહેર કર્યું અને ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયની પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં આવીને સવાલ પૂછવા માટે કહ્યું. પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં તેમની અને ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના અધિકારીઓ વચ્ચે થયેલી તીખી ચર્ચાની પણ ઘણી ચર્ચાઓ છે. હેલાએ આ તમામ મુદ્દાઓ પર વિગતવાર વાત કરી છે.
પીએમ મોદીને સવાલ પૂછવાના સમયે શું-શું થયું હતું?
સૌથી પહેલા હેલાને પૂછવામાં આવ્યું કે તેમનો પૂરો પરિચય શું છે? આ સવાલ પર તેમણે કહ્યું, “સંક્ષેપમાં કહું તો હું છેલ્લા પાંચ વર્ષથી વધુ સમયથી પત્રકાર તરીકે કામ કરી રહી છું. મેં નોર્વેના રાષ્ટ્રીય અખબારો સાથે કામ કર્યું છે. મારા અગાઉના અખબાર માટે મને અમેરિકાની ચૂંટણી કવર કરવા માટે પણ મોકલવામાં આવી હતી. અને હવે હું પાછી નોર્વેમાં છું, જ્યાં રાજનીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિને કવર કરું છું. પરંતુ હવે એક કોમેન્ટેટરની ભૂમિકામાં છું.”
હેલા લેંગ તે કાર્યક્રમમાં હાજર હતી જ્યાં ભારતના પ્રધાનમંત્રી નોર્વેના પ્રધાનમંત્રી સાથે હાજર હતા અને બંનેએ સંયુક્ત નિવેદન આપ્યું હતું. તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે તે સમયે ત્યાં શું-શું થયું હતું? આ સવાલ પર તેમણે કહ્યું, “જ્યારે પણ કોઈ રાષ્ટ્રપ્રમુખ નોર્વે આવે છે ત્યારે રસ્તાઓ પર ઘણી પોલીસ તૈનાત રહે છે અને કેટલાક રસ્તાઓ બંધ કરી દેવામાં આવે છે. આખી સિસ્ટમ બહુ કડક હોય છે. તમને એ સારી રીતે ખબર હોવી જોઈએ કે માન્યતા એટલે કે એક્રેડિટેશન માટે કેવી રીતે અરજી કરવી અને ત્યાં પ્રવેશ કેવી રીતે મળશે. ગઈકાલે અમે પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય સાથે જોડાયેલી એક ઓફિસે ગયા. પરંતુ અમે તે જગ્યાએ પહોંચ્યા જ્યાં પ્રેસ બ્રીફિંગ થઈ રહી હતી. પછી બંને નેતાઓ રૂમમાં આવ્યા અને બોલવાનું શરૂ કર્યું.”
“સૌથી પહેલા નોર્વેના પ્રધાનમંત્રીએ ભારત અને નોર્વેના સંબંધો અને બંને દેશોના સંબંધો મજબૂત કરવાના એજન્ડા પર વાત કરી. તે પછી પ્રધાનમંત્રી મોદીએ પણ પોતાની વિચારસરણી અને આ સત્તાવાર પ્રવાસના ઉદ્દેશ્ય વિશે વાત કરી.”
નોર્વેમાં સામાન્ય રીતે આવી પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં આ જ થતું હોય છે. નેતાઓ પ્રેસ સાથે વાત કરે છે અને પછી કેટલાક સવાલો પણ લે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગયા વર્ષે જ્યારે મેક્રોન (ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ) અહીં આવ્યા હતા, ત્યારે તેમણે નોર્વેના પત્રકારોના સવાલો લીધા હતા.”
હેલાએ કહ્યું, “હું એ માનું છું કે પત્રકાર હોવાના નાતે સવાલ પૂછવો અમારું કામ છે. જ્યારે કોઈ શક્તિશાળી દેશ આપણા નાના દેશમાં આવે છે અને આપણી સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા ઈચ્છે છે, તો સવાલ પૂછવો આપણી જવાબદારી છે. મને ખબર છે કે તમારા પ્રધાનમંત્રી સવાલો લેવાનું પસંદ નથી કરતા, પરંતુ સવાલ પૂછવો મારી ફરજ હતી.”
શું પત્રકારને ખબર હતી પીએમ મોદી સવાલ લેશે?
ભારતના પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે વિદેશ પ્રવાસે જાય છે ત્યારે બહુ ઓછા પ્રસંગોએ તેમને સવાલ લેતા જોવામાં આવ્યા છે. વિદેશમાં અત્યાર સુધી માત્ર બે પ્રસંગોએ જ (અમેરિકા પ્રવાસ- જૂન ૨૦૨૩ અને ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫) તેમણે સવાલો લીધા છે. એવું અવારનવાર નથી થતું. અમે હેલાને પૂછ્યું કે શું ત્યાં પહેલાથી એ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે બંને પ્રધાનમંત્રી સવાલ લેશે?
આના પર હેલાએ કહ્યું, “ના. આપણને પહેલાથી જ ખબર હતી કે સવાલો લેવામાં આવશે નહીં.”
“અને આ જ વાત મારા કામને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવી દે છે. કારણ કે આપણે કોઈ વિદેશી નેતાને અહીં આવીને લોકશાહીની વ્યાખ્યા નક્કી કરવાની છૂટ ન આપી શકીએ.”
“લોકશાહી શું છે? તમારા પ્રધાનમંત્રી દુનિયાની સૌથી મોટી લોકશાહી હોવાની વાત કરે છે. પરંતુ લોકશાહી શું હશે, જો તમારા દેશની સૌથી શક્તિશાળી વ્યક્તિને સવાલ પૂછવાની ગુંજાઈશ જ ન હોય?”
“ભારતમાં પ્રેસની આઝાદી અને માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનની સ્થિતિને જોતા, આ મારી ફરજ હતી કે હું આટલા મોટા દેશની સૌથી શક્તિશાળી વ્યક્તિને સવાલ પૂછું.”
નોર્વે પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સમાં સૌથી ઉપર રહે છે અને ભારત તાજેતરના વર્ષોમાં ગબડીને ૧૫૭મા સ્થાને પહોંચી ગયું છે. નોર્વેમાં કામ કરવાવાળા એક પત્રકાર માટે પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સ કેટલો મહત્વનો છે, તે પણ ત્યારે જ્યારે તમારા દેશે આવેલા કોઈ વિદેશી રાષ્ટ્રપ્રમુખને સવાલ પૂછે છે?
આ સવાલ પર હેલાએ કહ્યું, “નોર્વેમાં આપણને આપણા સમાજના કામ કરવાની પદ્ધતિ પર ગર્વ છે. આપણને એ વાત પર ગર્વ છે કે આપણા પ્રધાનમંત્રી જ્યારે નોર્વેના નાનામાં નાના વિસ્તારમાં પણ જાય છે, જ્યાં માત્ર કેટલાક હજાર લોકો રહેતા હોય, ત્યારે પણ તેઓ સ્થાનિક અખબારો અને ન્યૂઝ ચેનલો સાથે વાત કરે છે.”
“આપણને એ વાત પર ગર્વ છે કે આપણી પ્રેસ સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ છે. અમે એ જ સવાલો પૂછીએ છીએ જે અમે પૂછવા માંગીએ છીએ અને સત્તા પાસેથી જવાબ માંગીએ છીએ. આ જ અમારું કામ છે. અને આ જ કામ ત્યારે પણ થાય છે જ્યારે અમે એવા વિદેશી નેતાઓને મળીએ છીએ જે કદાચ પત્રકારત્વને અમારી જેમ મહત્વ નથી આપતા.”
એવું કહેવામાં આવ્યું છે કે આ ઘટનાક્રમ પછી નોર્વેના પ્રધાનમંત્રી પાછા ત્યાં આવ્યા અને મીડિયાના સવાલો લીધા. શું તમે ત્યાં હાજર હતા?
આ સવાલ પર હેલા લેંગે કહ્યું, “મારા પ્રધાનમંત્રીએ, જે ગઈકાલે ખૂબ વ્યસ્ત હતા, પ્રધાનમંત્રી મોદીના ગયા પછી નોર્વેના મોટા મીડિયા સંસ્થાનોના સવાલોના જવાબ આપ્યા. હું તે લાઈનમાં ન હતી. મેં પૂછ્યું હતું કે શું તેમની પાસે સમય છે, પરંતુ તેમની પાસે સમય ન હતો. અને મારા માટે આ બરાબર છે કારણ કે મને ખબર છે કે જો હું ઈચ્છું તો આ અઠવાડિયે કોઈ સમયે તેમની સાથે વાત કરી શકું છું.”
નોર્વેના પીએમે જવાબો આપ્યા
શું હેલાને આ જોઈને અજીબ લાગ્યું કે ભારતીય મીડિયા નોર્વેના પ્રધાનમંત્રીને સવાલ પૂછી રહ્યું હતું પરંતુ ભારતના પ્રધાનમંત્રીને નહીં? આના પર તેમણે કહ્યું, “મને આશ્ચર્ય ન થયું કારણ કે આ ચોંકાવનારી વાત નથી. પરંતુ આ ચિંતાજનક છે. મને ચિંતા એ વાતની છે કે ભારતમાં તમે લોકો કઈ રીતે ચર્ચાને આગળ વધારો છો, જો તમે તમારા નેતા અને તેમની નીતિઓથી સીધા સવાલ નથી પૂછી શકતા.”
“આ જ બાબત મારા માટે ચિંતાનો વિષય છે. મને લાગે છે કે આજે નોર્વેના નેતાઓએ પણ આના પર વિચાર કરવો જોઈએ કે જ્યારે આપણે ભારત સાથે સંબંધો મજબૂત કરીએ છીએ, તો શું આપણે અજાણતામાં માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનો અને પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સમાં ઘટાડાને ચાલુ રહેવા દઈ રહ્યા છીએ? આ આપણા પ્રધાનમંત્રીઓ માટે એક જટિલ ભૌગોલિક-રાજકીય સ્થિતિ છે.”
નોર્ડિક દેશો જેવા કે નોર્વે, સ્વીડન, ડેનમાર્ક અને ફિનલેન્ડ કેટલાય દાયકાઓથી માનવ વિકાસ સૂચકાંકમાં ટોચ પર રહ્યા છે. પ્રેસની સ્વતંત્રતા પર ત્યાં સતત ચર્ચા થતી રહી છે. ભારત હંમેશા કહે છે કે તે માનવાધિકારોનું સન્માન કરે છે. દેશમાં કાયદાનું શાસન છે. લોકશાહી સંસ્થાઓનું સન્માન છે, પછી ભલે ન્યાયતંત્ર હોય, ધારાસભા હોય કે કારોબારી હોય. જે પત્રકારો, એવા દેશોમાં કામ કરે છે જ્યાં પ્રેસની સ્વતંત્રતા સર્વોપરી છે તેઓ આ આખી ચર્ચાને અને સરકારની કામગીરીની પદ્ધતિને કઈ નજરથી જુએ છે?
આના પર હેલાએ કહ્યું, “આ બહુ સારો સવાલ છે. જ્યારે તમે જમીન પર હાજર નથી હોતા ત્યારે વસ્તુઓને સમજવી મુશ્કેલ હોય છે. પરંતુ હું એમનેસ્ટી અને હ્યુમન રાઇટ્સ વોચ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો પર ભરોસો કરું છું. ગઈકાલ પછી મને ભારતના અલગ-અલગ ભાગોમાંથી કેટલાય સંદેશાઓ પણ મળ્યા. જે વસ્તુઓનો લોકો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા છે, તે ખૂબ જ ચિંતાજનક છે.”
“જો કે હું જાણું છું કે ભારતમાં વર્તમાન સરકારના સમર્થકો અને વિરોધીઓ વચ્ચે મોટો મતભેદ છે. એટલા માટે હું એ જ સ્ત્રોતો પર ભરોસો કરું છું જેના પર આજે પણ ભરોસો કરું છું. કેટલાક લોકો માટે એમનેસ્ટી વિવાદાસ્પદ હોઈ શકે છે, પરંતુ મારા માટે નહીં. અને આપણા પ્રધાનમંત્રી વિદેશ નીતિના ખૂબ જ અનુભવી નેતા છે. તેમણે પોતાની કારકિર્દી આના પર જ બનાવી છે. તેમણે પણ કહ્યું કે તેઓ સોફ્ટ પાવરને સારી રીતે સમજે છે.”
“પરંતુ તેમણે પણ આપણા મૂલ્યો અને ભારતના મૂલ્યો વચ્ચેના તફાવતને લઈને મારી અપેક્ષા કરતાં વધુ ખુલીને વાત કરી.”
વિદેશ મંત્રાલયની પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં થયેલી બહેસ પર શું કહ્યું?
પીએમ મોદીને સવાલ પૂછવામાં આવ્યા પછી ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે હેલાને એક્સ પર ટેગ કરીને એક ઔપચારિક બ્રીફિંગમાં આવવા માટે કહ્યું હતું, જ્યાં તેમણે ફરી સવાલ પૂછ્યો. સવાલ-જવાબને લઈને હેલાની વિદેશ મંત્રાલયના સચિવ સીબી જ્યોર્જ સાથે તીખી ચર્ચા પણ થઈ હતી. તે અનુભવ કેવો રહ્યો અને શું તેઓ જવાબથી સંતુષ્ટ હતા? આ સવાલ પર હેલાએ કહ્યું, “સૌથી પહેલા તો મને તે કાર્યક્રમમાં પહેલાથી જ આમંત્રિત કરવામાં આવી હતી. ભારતીય દૂતાવાસે પછીથી આમંત્રણ આપ્યું, જે સારી વાત હતી. પરંતુ હું મારા સવાલોની સાથે ત્યાં ગઈ હતી.”
“પરંતુ તે આખી પ્રક્રિયામાં જે મારા હિસાબે ગડબડ હતી અને હું પૂછી પણ રહી હતી કે શું તમે તરત જ જવાબ આપી શકો છો? તે એક સમસ્યા હતી કે તેમણે કદાચ ત્રણ-ચાર સવાલો લીધા અને પછી જવાબો આપ્યા. એક પત્રકાર તરીકે જો મારા સવાલનો જવાબ ન મળે તો મારે જવાબ આપનારને રોકીને ફરીથી મુદ્દા પર લાવવા પડે છે. પરંતુ ગઈકાલે એવું ન થઈ શક્યું.”
“મેં માનવાધિકાર ઉલ્લંઘનોને લઈને સવાલ પૂછ્યો હતો, પરંતુ તેમણે તે હિસ્સા પર જવાબ ન આપ્યો. મેં આશરે એક મિનિટ પછી તેમને વચ્ચે રોકીને વાતચીતને તે જ મુદ્દા તરફ લાવવાની કોશિશ કરી, પરંતુ સફળ ન થઈ શકી. આ પડકારજનક છે.”
“નોર્વેમાં હું એ વાતની ટેવાયેલી છું કે જો જવાબ પસંદ ન આવે તો હું ફરીથી સવાલ પૂછી શકું. ઓછામાં ઓછું એ અહેસાસ થાય કે મારા સવાલનો જવાબ આપવામાં આવ્યો. મારા માટે એ જરૂરી છે કે હું સવાલ પૂછું અને પછી રાજનેતાઓ તે જવાબ આપે જે હું પૂછી રહી હતી. અને સામાન્ય રીતે આવા જવાબો વધુ રસપ્રદ હોય છે અને આ એક સારો જરિયો છે બીજાના દ્રષ્ટિકોણને સમજવાનો.”
“પરંતુ ગઈકાલે વાતચીત ભારત દ્વારા ૨૦૨૦માં વેક્સિન સપ્લાય કરવા અને યોગ સુધી પહોંચી ગઈ. મને યોગ પસંદ છે અને ભારતીય સંસ્કૃતિની ઘણી વસ્તુઓ પણ પસંદ છે. ભારત બહુ સારું કામ પણ કરે છે. પરંતુ હું પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં સામાન્ય રીતે કોઈ દેશના વખાણ સાંભળવા નથી જતી.”
‘ભારતમાં પત્રકારત્વ જોખમી કામ છે’
શું હેલાને આશ્ચર્ય થયું કે પ્રધાનમંત્રી કે વિદેશ મંત્રાલય તરફથી કોઈ સ્પષ્ટ જવાબ ન આવ્યો? તો તાજેતરમાં જ નેધરલેન્ડ્સના પ્રધાનમંત્રીએ પણ ભારતમાં લઘુમતીઓની સ્વતંત્રતા અને કાયદાના શાસન પર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. આના પર તેમણે કહ્યું, “મને બહુ વધારે આશ્ચર્ય નથી થયું. પરંતુ મારું માનવું છે કે પત્રકારે હંમેશા પૂરી કોશિશ કરવી જોઈએ. કેટલાક લોકોને લાગ્યું હશે કે બીજી પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં હું થોડી અરૂખી લાગી. પરંતુ ટકરાવ વાળા પત્રકારત્વની પદ્ધતિ આ જ હોય છે. તમારે વચ્ચે બોલવું પડે છે, અને જવાબ મેળવવાની કોશિશ કરવી પડે છે. જો કે ગઈકાલે મને તે જવાબ ન મળ્યો.”
હેલાના સવાલ પૂછવાની પદ્ધતિને લઈને પ્રધાનમંત્રી અને સરકારના સમર્થકોનું કહેવું છે કે તે પ્રેસ ઇન્ટરેક્શન ન હતું, તેથી પ્રધાનમંત્રીએ જવાબ ન આપ્યો. આ તર્કને તેઓ કેવી રીતે જુએ છે? હેલાએ આના પર કહ્યું, “શું તેઓ ક્યારેય સીધા પ્રેસના સવાલોના જવાબ આપે છે? મેં એવું નથી જોયું, જ્યાં સુધી બધું પહેલાથી નક્કી ન હોય.”
જો કે પીએમ મોદીએ વિદેશમાં બે વાર પ્રેસના સવાલોના જવાબ આપ્યા છે. આ સવાલ પર હેલાએ કહ્યું, “તેમણે પોતાના દેશના પ્રેસના સવાલો લેવા જોઈએ અને આલોચનાત્મક પ્રેસને જગ્યા આપવી જોઈએ. ભારતમાં પત્રકારત્વ જોખમી કામ છે. તમે મારા કરતાં વધુ સારી રીતે જાણો છો કે ત્યાં પત્રકારોએ બહુ સંભાળીને કામ કરવું પડે છે.”
“એટલા માટે જ્યાં સુધી હું પત્રકારત્વ કરી રહી છું, નોર્વે આવનારા કોઈપણ પ્રધાનમંત્રી કે રાષ્ટ્રપતિના સવાલો ન લેવાના વલણનો વિરોધ કરતી રહીશ. હું હંમેશા કોશિશ કરતી રહીશ.”
