One Health Concept: જ્યારે પણ સ્વાસ્થ્યની વાત આવે છે, ત્યારે ઘણીવાર સારો આહાર અને સક્રિય જીવનશૈલી જેવી બાબતોનો ઉલ્લેખ થાય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આપણા સ્વાસ્થ્યનો પ્રાણીઓ અને પર્યાવરણ સાથે પણ ઊંડો સંબંધ છે? આપણી કસરત અને ખાવા-પીવાની આદતો ઉપરાંત આપણી આસપાસનું પર્યાવરણ, પ્રાણીઓનું સ્વાસ્થ્ય અને કુદરતી સંસાધનો પણ આપણા જીવનને સીધી રીતે અસર કરે છે. આ સંબંધને સમજાવવા માટે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ‘વન હેલ્થ’ એટલે કે ‘એક સ્વાસ્થ્ય’ની વિભાવના પર ભાર મૂકી રહી છે.
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ ‘વન હેલ્થ ડે’ના પ્રસંગે સોશિયલ મીડિયા દ્વારા પોતાની વાત લોકો સમક્ષ રજૂ કરી હતી. વન હેલ્થ એક એવો સંકલિત અભિગમ છે, જે મનુષ્યો, પ્રાણીઓ અને પર્યાવરણના સ્વાસ્થ્યને એકબીજા સાથે જોડીને જુએ છે. તેનો હેતુ આ ત્રણેય વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરવો અને તેને લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખવાનો છે.
મનુષ્ય, પ્રાણીઓ અને પ્રકૃતિનું સ્વાસ્થ્ય એકબીજા સાથે જોડાયેલું છે
સામાન્ય રીતે સ્વાસ્થ્યની વાત આવે ત્યારે આપણું ધ્યાન મનુષ્યોના રોગો, સારવાર અને ખાનપાન પર જાય છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે મનુષ્ય, પ્રાણીઓ અને પ્રકૃતિ એકબીજા પર નિર્ભર છે. આમાંથી કોઈ એકનું સ્વાસ્થ્ય બગડવાથી બાકીના બે પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. જેમ કે પીવાનું પાણી દૂષિત થઈ જાય તો તેની અસર માત્ર મનુષ્યો પર જ નહીં, પરંતુ તે પાણી પર નિર્ભર પ્રાણીઓ પર પણ પડે છે. એ જ રીતે હવામાં વધતું પ્રદૂષણ મનુષ્યો અને પશુ-પક્ષીઓ બંનેમાં શ્વસન સંબંધિત સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે.
જંગલોની કાપણી અને કુદરતી રહેઠાણોનો નાશ થવાથી જંગલી પ્રાણીઓનું જીવન પ્રભાવિત થાય છે. જ્યારે પ્રાણીઓ ખોરાક અને રહેવાની જગ્યા શોધવા માટે માનવ વસાહતોની નજીક આવવા લાગે છે, ત્યારે મનુષ્યો અને વન્યજીવો વચ્ચે સંઘર્ષ વધી શકે છે. તેનાથી કેટલાક ચેપી રોગો ફેલાવાનું જોખમ પણ વધી શકે છે.
નવા રોગોનો સામનો કરવામાં પણ વન હેલ્થ મદદરૂપ છે
વન હેલ્થનો હેતુ માત્ર પર્યાવરણને સુરક્ષિત રાખવાનો જ નથી, પરંતુ દુનિયા સામે રહેલા અનેક મોટા સ્વાસ્થ્ય પડકારોનો સામનો કરવાનો પણ છે. આજે નવા ચેપી રોગોનો ઉદભવ, એન્ટિમાઇક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સ (AMR) અને ખાદ્ય સુરક્ષા જેવી સમસ્યાઓ ચિંતાનો વિષય છે. યુનાઇટેડ નેશન્સ પણ સતત આ ચિંતાઓ તરફ ધ્યાન દોરી રહ્યું છે. એન્ટિમાઇક્રોબિયલ રેઝિસ્ટન્સનો અર્થ એ છે કે બેક્ટેરિયા અને અન્ય સૂક્ષ્મજીવો દવાઓની અસર સામે પ્રતિકારક બની રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં ચેપની સારવાર કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે. આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે માત્ર ડૉક્ટરો અથવા આરોગ્ય વિભાગોના પ્રયાસો પૂરતા નથી. તેમાં પશુચિકિત્સકો, પર્યાવરણ નિષ્ણાતો, વૈજ્ઞાનિકો અને સરકારી વિભાગોએ પણ સાથે મળીને કામ કરવું પડશે.
સમયસર ઓળખ અને બચાવથી રોગોનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે
વન હેલ્થનું એક મહત્વનું પાસું રોગોની સમયસર ઓળખ કરવાનું છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો પ્રાણીઓમાં કોઈ ચેપી રોગનાં લક્ષણો શરૂઆતના તબક્કામાં જ ઓળખી લેવામાં આવે, તો તે મનુષ્યો સુધી પહોંચવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે જરૂરી પગલાં લઈ શકાય છે. એ જ રીતે ખાદ્ય અને પીણાની વસ્તુઓની સ્વચ્છતા તથા સુરક્ષા પર ધ્યાન આપીને અનેક રોગોથી બચી શકાય છે. સ્વચ્છ પાણી, સ્વચ્છ વાતાવરણ અને સ્વસ્થ પશુ-પક્ષીઓ પણ વધુ સારા જાહેર આરોગ્ય માટે જરૂરી છે.
સ્થાનિક સ્તરથી લઈને સમગ્ર દુનિયા સુધી સહયોગ જરૂરી છે
WHO મુજબ, વન હેલ્થની વિભાવના સ્થાનિક સ્તરથી લઈને રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક સ્તર સુધી અપનાવી શકાય છે. આ માટે આરોગ્ય, પશુપાલન, કૃષિ અને પર્યાવરણ જેવા ક્ષેત્રો વચ્ચે વધુ સારો સમન્વય જરૂરી છે. આ વિચારનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે સ્વસ્થ સમાજ બનાવવા માટે માત્ર હોસ્પિટલો અને દવાઓ પર આધાર રાખી શકાય નહીં. મનુષ્યોનું સ્વાસ્થ્ય વધુ સારું જાળવી રાખવા માટે પ્રાણીઓ અને પ્રકૃતિનું સ્વસ્થ રહેવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.
