Project-75I Submarine: ભારત Project-75I (હુમલાખોર સબમરીન મેળવવાનો પ્રોગ્રામ) એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કે છે. આશરે 10 અબજ ડૉલર (95,000 કરોડ રૂપિયા)ના આ પ્રસ્તાવિત પ્રોગ્રામનો ઉદ્દેશ છ અદ્યતન પરંપરાગત સબમરીન બનાવવાનો છે, જેથી હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં સબમરીન ક્ષમતાની અછત દૂર કરી શકાય. આ પ્રોગ્રામમાં થિસેનક્રુપ મરીન સિસ્ટમ્સ (TKMS)ની જર્મન સબમરીન ટેક્નોલોજી અને મઝગાંવ ડોક શિપબિલ્ડર્સમાં નિર્માણ સામેલ હશે. તેનાથી ઓપરેશનલ જરૂરિયાત, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને સ્વદેશી ઉત્પાદનને વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ ખરીદી માળખા હેઠળ લાવવામાં આવશે.
ડિફેન્સ સિક્યુરિટી એશિયાના રિપોર્ટ અનુસાર, Project-75Iને તાજેતરના મહિનાઓમાં વધુ મહત્વ મળ્યું છે. તેનું કારણ એ છે કે ભારતની જૂની થઈ રહેલી પરંપરાગત સબમરીન ફોર્સ પર ચીનના વધતા અન્ડરવોટર કાફલા અને પાકિસ્તાની નેવીનો હિસ્સો બની રહેલી હંગોર-ક્લાસ (એર-ઇન્ડિપેન્ડન્ટ-પ્રોપલ્શન ધરાવતી) સબમરીનોનો સામનો કરવાનું દબાણ છે.
આ સબમરીનો શા માટે ખાસ છે
પ્રસ્તાવિત સબમરીનો ટાઇપ 214 અને ટાઇપ 214NG ડિઝાઇન પર આધારિત છે, જેમાં ભારતની જરૂરિયાત અનુસાર ફેરફારો કરવામાં આવશે. તેમાં ફ્યુઅલ-સેલ એર-ઇન્ડિપેન્ડન્ટ પ્રોપલ્શન (AIP) ટેક્નોલોજી, પાણીની નીચે લાંબા સમય સુધી રહેવાની ક્ષમતા અને એન્ટી-સબમરીન વૉરફેર નેટવર્ક સામે વધુ સારી સુરક્ષા ક્ષમતા હશે.
ભારતની હાલની કલવરી-ક્લાસ સબમરીનો ઓપરેશનલ AIP ટેક્નોલોજી વિના સર્વિસમાં આવી હતી, જ્યારે જૂની સિંધુઘોષ-ક્લાસ અને શિશુમાર-ક્લાસ સબમરીનો નિવૃત્તિની નજીક છે. તેનાથી 2020ના દાયકાના અંતમાં અને 2030ના દાયકામાં ફોર્સ-સ્ટ્રક્ચરમાં ગંભીર અછત ઊભી થઈ શકે છે.
Project કઈ સ્થિતિમાં છે
Project-75Iના મોટા ટેક્નિકલ, કમર્શિયલ અને નાણાકીય તબક્કા પૂર્ણ થઈ ચૂક્યા છે. અંતિમ વ્યૂહાત્મક મંજૂરી પહેલાં સરકારના ગ્રુપે TKMSના પ્રસ્તાવિત ટેક્નોલોજી-ટ્રાન્સફર પેકેજ અને કિંમતનું મૂલ્યાંકન કરવાનું છે. કરાર પર હસ્તાક્ષર થયાના સાત વર્ષ બાદ પ્રથમ સબમરીન મળવાની અપેક્ષા છે. ત્યારબાદ દર વર્ષે એક સબમરીન મળશે. એટલે કે 2026માં લેવામાં આવેલા નિર્ણયો 2030ના દાયકાના મધ્ય સુધી ભારતની પરંપરાગત અન્ડરવોટર ફોર્સની સ્થિતિ નક્કી કરશે.
Project-75I માત્ર વધુ એક ડિફેન્સ ખરીદી કરતાં ઘણું વધારે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેનું પરિણામ ભારતની સી-ડિનિયલ ક્ષમતા (સમુદ્રમાં દુશ્મનને રોકવાની ક્ષમતા), ભારત-જર્મની ડિફેન્સ-ઇન્ડસ્ટ્રીયલ સંબંધો, પ્રાદેશિક સ્તરે ડિટરન્સ (દુશ્મનને રોકવાની ક્ષમતા)ના મૂલ્યાંકન અને સબમરીન ડિઝાઇનની પોતાની ક્ષમતા વિકસાવવાની નવી દિલ્હીની મહત્વાકાંક્ષા પર અસર કરશે.
પાકિસ્તાનનો પડકાર
પાકિસ્તાન તરફથી આ વર્ષે 30 એપ્રિલે PNS હંગોરને સામેલ કરવાથી લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી યોજનાની ચિંતા તાત્કાલિક ઉકેલવાની ઓપરેશનલ પડકારમાં બદલાઈ ગઈ છે. હવે ઇસ્લામાબાદ પાસે આઠ આધુનિક AIP-યુક્ત હુમલાખોર સબમરીન તૈનાત કરવાનો માર્ગ છે. ચીન આ દબાણ વધારે છે. તેની પાસે 60 સબમરીનનો કાફલો, પરમાણુ ક્ષમતાઓ અને દરિયાઈ માળખાકીય સુવિધાઓની નજીક વધતી અન્ડરવોટર પ્રવૃત્તિઓ છે.
પાકિસ્તાનની હંગોર સબમરીનો ભારત માટે વ્યૂહાત્મક પડકાર વધારી રહી છે. પાકિસ્તાને 2015માં ચીન સાથે આઠ હંગોર-ક્લાસ સબમરીન માટે કરાર કર્યો હતો. તેના હેઠળ એક વ્યવસ્થિત ખરીદી કાર્યક્રમ બનાવવામાં આવ્યો. તેમાં ચીનમાં નિર્માણ, પાકિસ્તાનમાં એસેમ્બલી, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને ઇસ્લામાબાદની પરંપરાગત અન્ડરવોટર ફોર્સનું ધીમે ધીમે આધુનિકીકરણ સામેલ છે.
ચીનનો સબમરીન કાફલો
ચીનનો વધતો કાફલો હિંદ મહાસાગરમાં યુદ્ધના માહોલને બદલી રહ્યો છે. ચીન પાસે વિશ્વની સૌથી મોટી સબમરીન સેનાઓમાંની એક છે. અંદાજ છે કે 2026 સુધી તેની પાસે 60-65 સબમરીન હશે. તેમાં આધુનિક ડીઝલ-ઇલેક્ટ્રિક સબમરીન, AIP-યુક્ત પ્લેટફોર્મ અને ઝડપથી વધતી પરમાણુ-સંચાલિત હુમલાખોર તથા બેલિસ્ટિક-મિસાઇલ સબમરીન સામેલ છે.
હિંદ મહાસાગરમાં ચીનના રિસર્ચ જહાજો અને દ્વિ-ઉપયોગી અન્ય દરિયાઈ પ્રવૃત્તિઓ અનિશ્ચિતતા વધારે છે, કારણ કે હાઇડ્રોગ્રાફિક, ઓશનોગ્રાફિક અને એકોસ્ટિક માહિતી સબમરીનના નેવિગેશન, સેન્સરના ઉપયોગ અને ભવિષ્યની ઓપરેશનલ પ્લાનિંગમાં મદદ કરી શકે છે. ઇસ્લામાબાદ સાથે બેઇજિંગના ડિફેન્સ-ઇન્ડસ્ટ્રીયલ સંબંધો ભારતનો પડકાર વધુ વધારે છે.
ભારતનો બેવડો પડકાર
ભારતીય પ્લાનર્સ માટે આ અરબી સમુદ્ર, બંગાળની ખાડી અને સમગ્ર હિંદ મહાસાગરમાં સમુદ્રની નીચે બે મોરચા (ચીન-પાકિસ્તાન) પર સંભવિત સમસ્યા ઊભી કરે છે. તેના માટે એવી સબમરીનોની જરૂર છે, જે સતત દેખરેખ રાખી શકે. સાથે જ છુપાઈને દુશ્મનને રોકી શકે અને દુશ્મનના સેન્સરની રેન્જમાં પણ ઓપરેશન કરી શકે.
પરંપરાગત સબમરીનો છીછરા અને એકોસ્ટિક રીતે જટિલ પાણીમાં ખાસ કરીને ઉપયોગી હોય છે. નાની ડીઝલ-ઇલેક્ટ્રિક સબમરીનો દુશ્મનને સમુદ્રના ઉપયોગથી રોકવા (સી-ડિનિયલ), ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરવા, માઇન બિછાવવા અને એન્ટી-સરફેસ વૉરફેર જેવા કાર્યો કરી શકે છે. દુશ્મન માટે તેમનો પત્તો લગાવવો મુશ્કેલ હોય છે.
