THAAD Vs S-400 Air Defence System: ઈરાનના મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાઓને કારણે યુદ્ધના પ્રથમ ચાર દિવસમાં અમેરિકાને આશરે ૨ અબજ ડોલરના સૈન્ય સાધનોનું નુકસાન થયું છે. જેમાં SATCOM ટર્મિનલ, ત્રણ F-15E સ્ટ્રાઈક ઈગલ અને રડાર સામેલ છે. ઈરાની ડ્રોને કતારના અલ ઉદીદ એર બેઝ પર અમેરિકન AN/FPS-132 અર્લી વોર્નિંગ રડાર સિસ્ટમને તબાહ કરી દીધી છે, જેની કિંમત ૧.૧ અબજ ડોલર છે. કતારે અમેરિકન રડાર તબાહ થયાની પુષ્ટિ કરી છે. આ ઉપરાંત ઈરાને બહેરીનના મનામામાં અમેરિકન નૌસેનાના ફિફ્થ ફ્લીટ હેડક્વાર્ટર પર પણ હુમલો કર્યો હતો જેમાં બે સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન ટર્મિનલ અને ઘણી મોટી બિલ્ડિંગો તબાહ થઈ ગઈ.
ઈરાનના મિસાઈલ હુમલાઓએ જોર્ડનના મુવફ્ફાક સાલ્ટી એર બેઝ પર એક THAAD એર ડિફેન્સ સિસ્ટમના AN/TPY-2 રડાર સિસ્ટમને પણ નષ્ટ કરી દીધું છે. યુનાઈટેડ આરબ અમીરાતના અલ-રુવાઈસ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ સિટીમાં તૈનાત THAAD એન્ટી-બેલિસ્ટિક મિસાઈલ (ABM) સિસ્ટમના AN/TPY-2 રડાર કમ્પોનન્ટને પણ ભારે નુકસાન પહોંચ્યું છે. તેની કિંમત ૩૦૦ મિલિયન ડોલરની આસપાસ છે. ઈરાને AN/TPY-2 રડાર સિસ્ટમને નિશાન બનાવવા માટે પ્રિસિઝન-ગાઈડેડ મિસાઈલો અને વન-વે એટેક ડ્રોનના કોમ્બિનેશનનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
ઈરાન સામે કેવી રીતે નિષ્ફળ ગયા અમેરિકન એર ડિફેન્સ?
પૂર્વ એર માર્શલ અનિલ ચોપરાએ જણાવ્યું છે કે ૨૦૨૨ના યુક્રેન યુદ્ધના શરૂઆતના દિવસોમાં રશિયન વાયુસેના સામે યુક્રેનનું એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ ઘણું સફળ રહ્યું હતું અને આ જ કારણ હતું કે રશિયા ઝડપથી આગળ વધવામાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું. શ્રેષ્ઠ સંખ્યા અને ટેકનોલોજી હોવા છતાં રશિયા યુક્રેનના ગ્રાઉન્ડ-બેઝ્ડ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ (GBADS) ને નષ્ટ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું.
જ્યારે આ વર્ષે જાન્યુઆરી મહિનામાં અમેરિકાએ વેનેઝુએલામાં હુમલો કર્યો હતો, ત્યારે તેણે રશિયન S-300 એર ડિફેન્સ અને ચીની રડારને સેકન્ડોમાં ખતમ કરી દીધા હતા. અમેરિકાના ૧૫૦ થી વધુ F-35 સ્ટીલ્થ ફાઈટર જેટ્સ અને EA-18G ગ્રોલર્સ વિમાન ખૂબ જ આસાનીથી વેનેઝુએલાના આકાશમાં પોતાના મિશનને અંજામ આપી રહ્યા હતા.
પરંતુ મે ૨૦૨૫ના સંઘર્ષ દરમિયાન S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ ભારત માટે ઢાલ બની ગયું હતું. પાકિસ્તાને ચીની સેટેલાઇટ્સથી S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ શોધી પણ લીધું હતું, તેમ છતાં પાકિસ્તાનની મિસાઈલો અને ડ્રોન S-400 ની નજીક આવવામાં પણ નિષ્ફળ રહ્યા હતા. એર માર્શલ અનિલ ચોપરાના જણાવ્યા મુજબ ભારતીય ક્રૂ મેમ્બર્સ S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમને ઝડપથી એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જવામાં સફળ રહ્યા હતા.
ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન ભારતનું SEAD શું હતું?
SEAD એટલે ‘સપ્રેશન ઓફ એનિમી એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ’ (દુશ્મનના એર ડિફેન્સ સિસ્ટમને દબાવી દેવું). આ હેઠળ જમીન પર રહેલા દુશ્મનના રડાર અને એર ડિફેન્સ સિસ્ટમને ખતમ કરવાનું હોય છે. મે ૨૦૨૫માં ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન ભારતીય વાયુસેનાએ પાકિસ્તાની રડાર અને મિસાઈલ સાઈટ્સને બેઅસર કરવા માટે SEAD ને અંજામ આપ્યો હતો. એર માર્શલ અનિલ ચોપરાના જણાવ્યા મુજબ દુશ્મનના રડારને નિષ્ક્રિય કરવા માટે એન્ટી-રેડિયેશન મિસાઈલોનો ઉપયોગ અને નેત્રા AEW&C સિસ્ટમ સાથે રાફેલ અને Su-30MKI જેવા એડવાન્સ ફાઈટર જેટ્સની તૈનાતી કરવામાં આવી હતી.
ભારતે હવાઈ સરસાઈ મેળવવા માટે લાહોર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં રડાર સહિત પાકિસ્તાની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમને નિશાન બનાવ્યું હતું. ભારતીય વાયુસેનાએ SCALP ક્રૂઝ મિસાઈલ, બ્રહ્મોસ અને ક્રિસ્ટલ મેઝ મિસાઈલ સહિત સચોટ-ગાઈડેડ હથિયારોનો મિક્સ ઉપયોગ કર્યો હતો. પાકિસ્તાની રડાર સિગ્નલને જામ કરવા માટે ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો, જેનાથી પાકિસ્તાની SAMs (સરફેસ ટુ એર મિસાઈલ) અંધ થઈ ગયા.
THAAD એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની નિષ્ફળતાનું કારણ શું છે?
એર માર્શલ અનિલ ચોપરાના જણાવ્યા મુજબ THAAD રડાર અને બેટરી સાઈટ્સને બચાવવા માટે વપરાતી સામાન્ય સિસ્ટમમાં MIM-104 પેટ્રિયટ (PAC-3 મિસાઈલ) સામેલ છે, જે THAAD બેટરીને ક્રૂઝ મિસાઈલ અને બેલિસ્ટીક મિસાઈલથી બચાવે છે. આયર્ન ડોમ સૌથી નીચલા સ્તર તરીકે કામ કરે છે જે ઓછા અંતરના રોકેટ અને ડ્રોનને રોકે છે.
THAAD એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ મુખ્યત્વે બેલિસ્ટીક મિસાઈલોને રોકવા માટે બનાવવામાં આવી છે. આ કારણે તે અલગ-અલગ દિશાઓ અને એંગલથી થતા હુમલાઓ, ખાસ કરીને જે ઓછી ઊંચાઈએથી થઈ રહ્યા હોય અથવા ક્રૂઝ મિસાઈલોના હુમલાઓ સામે નબળું સાબિત થાય છે.
‘ડુંગળીના ફોતરા’ (Onion Skin) વાળી વ્યૂહરચનાની કેમ જરૂર છે?
અનિલ ચોપરાના મતે S-400 કે પેટ્રિયટ જેવી સિસ્ટમને ડ્રોન અને ગાઈડેડ બોમ્બથી બચાવવા માટે એક લેયર્ડ, “ડુંગળીના ફોતરા” (Onion Skin) જેવું સંરક્ષણાત્મક બબલ બનાવવાની જરૂર હોય છે. જેમાં જો એક સિસ્ટમ નિષ્ફળ જાય તો બીજી સિસ્ટમ તેને રોકે. ભારતે આ જ કર્યું હતું.
ઈરાને THAAD રડારને ટાર્ગેટ કરવા માટે ક્રૂઝ મિસાઈલ અને કામિકેઝ ડ્રોનનો ઉપયોગ કર્યો છે. જ્યારે પાકિસ્તાને ભારત વિરુદ્ધ તુર્કીના બાયરકતાર TB-2 ડ્રોન અને ચીની ડ્રોનનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ઈરાની ડ્રોને અમેરિકન એર ડિફેન્સને ભેદી નાખ્યું છે, જ્યારે તુર્કી અને ચીનના ડ્રોન ભારતના લેયર્ડ એર ડિફેન્સને ભેદવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા.
