US-Saudi Nuclear Deal: લગભગ 20 વર્ષ પહેલાં અમેરિકાના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ નવી દિલ્હીથી ઇસ્લામાબાદ ગયા હતા. આ દરમિયાન પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ ભવનના પરિસરમાં જનરલ પરવેઝ મુશર્રફ સાથે તેમની એક પ્રેસ કોન્ફરન્સ ચાલી રહી હતી. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ભારત સાથે ઐતિહાસિક અસૈન્ય પરમાણુ કરાર કર્યા પછી પાકિસ્તાન ગયા હતા. આ દરમિયાન અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિને પત્રકારોએ પૂછ્યું હતું કે શું અમેરિકા પાકિસ્તાન સાથે પણ એવો જ પરમાણુ કરાર કરશે જેવો તે હમણાં જ ભારત સાથે કરીને આવ્યું છે?
તેમણે તે સમયે જે જવાબ આપ્યો હતો તે અમેરિકાની નીતિ છે અને એ જ નીતિ સાઉદી અરેબિયા-અમેરિકા વચ્ચેના પરમાણુ સંબંધો પર પણ લાગુ થવાની છે. બુશે કહ્યું હતું, ‘બંને દેશોનો ઇતિહાસ અલગ-અલગ છે. આગળ વધતાં અમારી વ્યૂહરચનામાં તે જાણીતા તફાવતોને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવશે.’ બુશે પોતાની બાજુમાં ઊભેલા મુશર્રફ માટે કોઈ પણ પરમાણુ કરારના દરવાજા કડક રીતે બંધ કરી દીધા હતા. તેની પાછળ પાકિસ્તાનના ભૂતકાળના કારનામા જવાબદાર હતા.
પાકિસ્તાની વૈજ્ઞાનિક એક્યૂ ખાનનું ગુપ્ત પરમાણુ પ્રસાર નેટવર્ક
વાસ્તવમાં આ પ્રેસ કોન્ફરન્સના બે વર્ષ પહેલાં બુશ પ્રશાસને મુશર્રફને એક પાકિસ્તાની પરમાણુ વૈજ્ઞાનિક વિરુદ્ધ પાકા પુરાવા સોંપ્યા હતા, જે ઇતિહાસનું સૌથી મોટું પરમાણુ પ્રસાર નેટવર્ક ચલાવી રહ્યો હતો. ડૉ. એક્યૂ ખાને લિબિયા, ઉત્તર કોરિયા અને ઈરાનને પરમાણુ સામગ્રી, બોમ્બની ડિઝાઇન અને સેન્ટ્રિફ્યુજ વેચ્યા હતા. એક્યૂ ખાને 1980ના દાયકામાં ઈરાનને યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ સેન્ટ્રિફ્યુજ વેચ્યા હતા, જેમની ઈરાને રિવર્સ-ઇન્જિનિયરિંગ કરી હતી અને જેને હવે અમેરિકા હવાઈ હુમલાઓ દ્વારા નષ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
બુશ-મુશર્રફ પ્રેસ કોન્ફરન્સના માત્ર સાત મહિના પછી જ ઉત્તર કોરિયાએ પોતાના પ્રથમ ન્યૂક્લિયર બોમ્બનું પરીક્ષણ કર્યું હતું. માત્ર લિબિયાએ વર્ષ 2003માં પોતાની ઈચ્છાથી પોતાનો પરમાણુ હથિયાર કાર્યક્રમ છોડી દીધો હતો અને તે જ સમયે આઈએઈએના તપાસકર્તાઓએ એક્યૂ ખાનના નેટવર્કનો પર્દાફાશ કર્યો હતો. મુઅમ્મર ગદ્દાફીએ જે ન્યૂક્લિયર બ્લૂપ્રિન્ટ સોંપ્યા હતા તે ચીનના ન્યૂક્લિયર બોમ્બ CHIC-4ના હતા. આ ડ્રોઇંગ્સ ‘ગુડ લુક્સ ટેલર્સ, ઇસ્લામાબાદ’ ના શોપિંગ બેગમાં લપેટાયેલા હતા. અહીં જ સુંદર કપડાં પહેરવાના શોખીન એક્યૂ ખાન પોતાના સૂટ સિવડાવતા હતા.
સાઉદી અરેબિયાની અમેરિકા સાથે ન્યૂક્લિયર ડીલ
સાઉદી અરેબિયા અને અમેરિકા વચ્ચે થનારી પરમાણુ ડીલ પર પણ પાકિસ્તાનની પરમાણુ પ્રવૃત્તિઓની છાયા મંડરાઈ રહી છે. હાલમાં તેને એવી શાંતિપૂર્ણ ન્યૂક્લિયર કોઓપરેશન ડીલ મળવાની શક્યતા નથી જેવી સાઉદી અરેબિયાએ 22 જુલાઈએ અમેરિકા સાથે કરી હતી. આ ડીલ સાઉદી અરેબિયાને કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખ વિના પોતાનું ન્યૂક્લિયર ફ્યુઅલ એનરિચ કરવાની મંજૂરી આપે છે. એવી દેખરેખ, જે તેને આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને હથિયાર બનાવવા લાયક યુરેનિયમ તૈયાર કરવાથી રોકી શકતી હતી. સાઉદી અરેબિયાએ જાહેરમાં પરમાણુ હથિયાર મેળવવાની પોતાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી છે.
ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાને વર્ષ 2018માં અલ જઝીરાને કહ્યું હતું, ‘સાઉદી અરેબિયા કોઈ ન્યૂક્લિયર બોમ્બ મેળવવા માંગતું નથી, પરંતુ તેમાં કોઈ શંકા નથી કે જો ઈરાને ન્યૂક્લિયર બોમ્બ બનાવ્યો તો અમે પણ શક્ય તેટલી વહેલી તકે એવું જ કરીશું.’ સાઉદી અરેબિયા માત્ર પાકિસ્તાનની મદદથી જ પરમાણુ હથિયાર ધરાવતો દેશ બની શકે છે. સપ્ટેમ્બર 2025માં, જ્યારે પશ્ચિમ એશિયા પર યુદ્ધના વાદળો છવાયેલા હતા ત્યારે સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાને પરસ્પર સંરક્ષણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
પાકિસ્તાનની મદદથી સાઉદી બનાવી શકે છે પરમાણુ બોમ્બ
ડીલના ટીકાકાર અમેરિકી સેનેટર એડ માર્કીનું કહેવું છે કે, ‘માત્ર રિએક્ટર સુધી મર્યાદિત રાખવાના બદલે એનરિચમેન્ટની મંજૂરી આપવાથી નાગરિક કાર્યક્રમ અને સંભવિત હથિયાર નિર્માણ વચ્ચેનો તફાવત અસ્પષ્ટ થઈ જાય છે.’ જો સાઉદી અરેબિયા પાકિસ્તાની મદદથી પરમાણુ ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરે છે, એટલે કે ઇસ્લામાબાદ પાસેથી હથિયાર બનાવવાની ટેક્નોલોજી અથવા મદદ લે છે, તો તેનાથી પશ્ચિમ એશિયાના વિવાદોમાં પરમાણુ પરિબળ પણ જોડાઈ શકે છે.
પાકિસ્તાનના વાસ્તવિક શાસક ફીલ્ડ માર્શલ આસિમ મુનીર માટે નાગરિક પરમાણુ ડીલ હાલમાં કોઈ પ્રાથમિકતા લાગતી નથી. સેના પ્રમુખનું વધુ ધ્યાન અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિદૂતની ભૂમિકા ભજવવા પર છે. આ જ ભૂમિકા માટે તેમણે અમેરિકા પાસેથી 10 અબજ ડોલરના બેલઆઉટ પેકેજની માંગ કરી છે. પરંતુ નવી દિલ્હીને આ વાતનો અંદાજ હોવો જોઈએ કે ભવિષ્યમાં પાકિસ્તાન માટે નાગરિક પરમાણુ ડીલ થઈ શકે છે. આવી કોઈપણ પરમાણુ ડીલ ઇસ્લામાબાદના ફાયદામાં જ રહેશે.
ભારતે સતર્ક રહેવું પડશે
જો ટ્રમ્પ પ્રશાસન સાથે કરાર થાય તો પાકિસ્તાન પોતાના દેશમાં કાઢવામાં આવેલા યુરેનિયમનો વધુ ઉપયોગ બોમ્બ બનાવવા માટે કરી શકશે અને તેનાથી પણ વધુ મહત્વની વાત એ છે કે તેના પરમાણુ હથિયાર કાર્યક્રમને માન્યતા મળશે અને તેને ભારતની સમકક્ષ વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ પ્રાપ્ત થશે. અમેરિકા માટે તેના બે ફાયદા થશે. ઇસ્લામાબાદને ચીનના પ્રભાવમાંથી બહાર લાવવો અને ઝડપથી આગળ વધી રહેલા ભારતની સરખામણીએ તેને વધુ મજબૂત બનાવવો. 21મી સદીના મધ્ય સુધી વિશ્વની બીજી અને ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ સામે અમેરિકા માટે આ એક વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા પગલું બની શકે છે.
