Herbal Cigarette Health Risks: એક નવી સ્ટડીમાં જાણવા મળ્યું છે કે હર્બલ સિગારેટ, જેને કુદરતી, તંબાકુ-મુક્ત અને કોઈ પણ અપરાધભાવ વગર પીવા યોગ્ય સ્વાસ્થ્યવર્ધક વિકલ્પ તરીકે વેચવામાં આવે છે, તે પરંપરાગત તંબાકુવાળી સિગારેટ કરતાં પણ વધુ ખતરનાક હોઈ શકે છે. ભારતીય પ્રૌદ્યોગિકી સંસ્થાન ગાંધીનગર (IITGN) અને અમેરિકાની યુનિવર્સિટી ઓફ ઇલિનોઇસ અર્બાના-શેમ્પેન (UIUC) ના સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે હર્બલ સિગારેટમાંથી નીકળતો ધુમાડો તંબાકુવાળી સિગારેટના ધુમાડા જેટલો જ અથવા તેનાથી પણ વધુ નુકસાનકારક હોઈ શકે છે. આ અભ્યાસ દર વર્ષે 31 મે ના રોજ ઉજવવામાં આવતા વિશ્વ તંબાકુ નિષેધ દિવસ પહેલા જર્નલ ઓફ હેઝાર્ડસ મટિરિયલ્સમાં પ્રકાશિત થયો છે.
આ અભ્યાસમાં સંશોધકોએ ભારતમાં વેચાતી તંબાકુ સિગારેટની બે લોકપ્રિય બ્રાન્ડ્સ અને હર્બલ સિગારેટની ચાર બ્રાન્ડ્સના ધુમાડાની સરખામણી કરી. હર્બલ સિગારેટમાં તુલસી, લવિંગ, તજ, ફુદીનો, ગ્રીન ટી, વોટર લિલી અને કેમોમાઈલ જેવા તત્વો સામેલ હતા. કેટલીક પ્રોડક્ટ્સમાં ટીમ્બરૂના પાંદડા (તેન્દુ પત્તા) નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે બીડી વાળવા માટે કરવામાં આવે છે. IITGN ના સિવિલ એન્જિનિયરિંગ અને કેમિકલ એન્જિનિયરિંગ વિભાગમાં આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર અને ડૉ. કિરણ સી. પટેલ સેન્ટર ફોર સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટના સહ-સંયોજક સમીર પટેલે જણાવ્યું કે, “સૌથી મોટી ગેરસમજોમાંની એક એ છે કે જો કોઈ પ્રોડક્ટમાં નિકોટિન નથી, તો તે નુકસાન પહોંચાડી શકતી નથી. લોકો વિચારે છે કે ફુદીનો કે તુલસી જેવી જડીબુટ્ટીઓ સ્વાસ્થ્ય માટે સારી હોય છે કારણ કે તેને ખાઈ શકાય છે. પરંતુ તેને સળગાવીને શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં લેવી એ સંપૂર્ણપણે અલગ પ્રક્રિયા છે.” આ સંશોધન પત્રમાં ભારતીય બજારમાં ઉપલબ્ધ હર્બલ અને તંબાકુ સિગારેટમાંથી નીકળતા મુખ્ય ધુમાડા (ફર્સ્ટહેન્ડ સ્મોક) ના ભૌતિક, રાસાયણિક અને ઓક્સિડેટીવ ગુણોની વિગતવાર સરખામણી કરવામાં આવી છે. આમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે હર્બલ સિગારેટ મોટી માત્રામાં અત્યંત ઝીણા કણો અને ઝેરી તત્વો છોડે છે, જે શ્વાસ અને હૃદય સંબંધિત રોગો સાથે જોડાયેલા છે.
પટેલે કહ્યું કે, “અમારા તારણો એ સામાન્ય ધારણાને પડકારે છે કે તંબાકુ-મુક્ત એટલે જોખમ-મુક્ત. અમે જે લગભગ તમામ માપદંડો માપ્યા, તેમાં હર્બલ સિગારેટનો ધુમાડો તંબાકુ સિગારેટની બરાબર અથવા તેનાથી વધુ નુકસાનકારક નીકળ્યો. પાંદડામાં લપેટેલી હર્બલ સિગારેટ સૌથી વધુ ખતરનાક સાબિત થઈ.” જર્નલ ઓફ હેઝાર્ડસ મટિરિયલ્સના જણાવ્યા અનુસાર, સિગારેટ પીવી આજે પણ દુનિયાભરમાં એક મોટી સમસ્યા બનેલી છે. એવો અંદાજ છે કે 1.18 અબજ લોકો નિયમિત રીતે ધૂમ્રપાન કરે છે. આમાં 32.6 ટકા પુરુષો અને 6.5 ટકા મહિલાઓ સામેલ છે. આના કારણે દર વર્ષે 70 લાખથી વધુ લોકોના મોત થાય છે.
હર્બલ સિગારેટની વાસ્તવિકતા
અભ્યાસ માટે સંશોધકોએ સિગારેટને એક નિયંત્રિત ચેમ્બરમાં સળગાવી, જેને મનુષ્યોના ધૂમ્રપાન કરવાની પદ્ધતિની નકલ કરવા અને દેખરેખ રાખવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી હતી. આ પછી નીકળતા ધુમાડાનું વિશ્લેષણ કણોના કદ, રાસાયણિક બંધારણ અને ઓક્સિડેટીવ ક્ષમતાના આધારે કરવામાં આવ્યું હતું. ઓક્સિડેટીવ ક્ષમતા એવા નુકસાનકારક અણુઓ બનવા સાથે જોડાયેલી હોય છે, જે ફેફસાં અને રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે હર્બલ સિગારેટના ધુમાડામાં તંબાકુ સિગારેટની સરખામણીમાં લગભગ 20 ટકા વધુ 500 નેનોમીટરથી નાના કણો નીકળે છે. હર્બલ અને આ કથિત “કુદરતી સિગારેટો” માંથી નીકળતા આ કણો વધુ ખતરનાક માનવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ ફેફસાંની અંદર ઊંડે સુધી પહોંચી શકે છે અને લોહીમાં પણ પ્રવેશી શકે છે. સંશોધકોએ એ પણ શોધી કાઢ્યું કે ટીમ્બરૂના પાંદડામાં લપેટેલી સિગારેટોની ઓક્સિડેટીવ ક્ષમતા કાગળમાં લપેટેલી સિગારેટોની સરખામણીમાં લગભગ 49 ટકા વધુ હતી.
પટેલે કહ્યું કે, “પાંદડામાં લપેટેલી હર્બલ સિગારેટ અમારા પરીક્ષણમાં સૌથી વધુ ખતરનાક સાબિત થઈ.” એક કિસ્સામાં તુલસીથી ભરેલી હર્બલ સિગારેટ, જેને “100 ટકા કુદરતી મિશ્રણ અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી માટે કેમિકલ-ફ્રી” ગણાવીને વેચવામાં આવી રહી હતી, તેમાં તમામ સેમ્પલોમાં સૌથી વધુ સીસું (લેડ) મળી આવ્યું હતું. યુનિવર્સિટી ઓફ ઇલિનોઇસ અર્બાના-શેમ્પેનમાં એન્વાયરમેન્ટલ એન્જિનિયરિંગના એસોસિએટ પ્રોફેસર અને અભ્યાસના સહયોગી સંશોધક વિશાલ વર્માએ જણાવ્યું કે, “આ તારણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે ઘણા ગ્રાહકો નિકોટિન-મુક્ત પ્રોડક્ટ્સને ઓછી નુકસાનકારક માને છે.”
ઉદ્યોગમાં નિયમનનો અભાવ
સંશોધકોના જણાવ્યા અનુસાર, આ અભ્યાસે હર્બલ સિગારેટ ઉદ્યોગમાં નિયમનકારી ખામીને પણ ઉજાગર કરી છે. ભારતમાં તંબાકુ પ્રોડક્ટ્સને સિગારેટ અને અન્ય તંબાકુ ઉત્પાદન અધિનિયમ (COTPA) હેઠળ નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે, પરંતુ તંબાકુ-મુક્ત ગણાવીને વેચવામાં આવતી પ્રોડક્ટ્સના નિયમન અને જાહેરાતોને લઈને વધુ સ્પષ્ટતા નથી. અભ્યાસના મુખ્ય લેખક ડૉ. આલોક કુમાર ઠાકુરના જણાવ્યા અનુસાર, ઘણી હર્બલ સિગારેટ બ્રાન્ડ્સ એવો દાવો કરે છે કે તેમની પ્રોડક્ટ્સ ઉધરસ ઓછી કરી શકે છે, ઊંઘ વધુ સારી બનાવી શકે છે અથવા ચિંતા ઘટાડી શકે છે, જ્યારે આ દાવાઓના સમર્થનમાં વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ખૂબ જ મર્યાદિત છે. અભ્યાસના સહ-લેખક ડૉ. પી.એસ. ગણેશ સુબ્રમણિયને કહ્યું કે, “સળગવાની પ્રક્રિયા, ઝીણા કણો, મેંશ, સૂક્ષ્મ ધાતુઓ અને તેને લપેટવા માટે વપરાતો પદાર્થ, બોક્સ પર લખેલી વાતો કરતાં ક્યાંય વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.”
સંશોધકોએ સ્પષ્ટ કર્યું કે આ અભ્યાસ ધૂમ્રપાન કરનારાઓમાં લાંબા ગાળે થતા રોગોની સીધી તપાસ કરતો નથી. તે માત્ર ધુમાડાના નુકસાનકારક ગુણો અને તેમની સંભવિત જૈવિક અસરો પર કેન્દ્રિત છે. પટેલે કહ્યું કે, “હર્બલ સિગારેટનું માર્કેટ ઝડપથી વધી રહ્યું છે, તેથી હવે તેના નિયમનની શરૂઆત કરવાનો સાચો સમય છે. હાલમાં હર્બલ સિગારેટ નિયમનના મામલામાં એક અસ્પષ્ટ ક્ષેત્રમાં છે. આને હેલ્થ અને વેલનેસ સાથે જોડાયેલા દાવાઓ સાથે વેચવામાં આવી રહી છે, પરંતુ આના પર તંબાકુ સિગારેટ જેવા પ્રતિબંધો લાગુ નથી.”
