Food Adulteration India: ભારતમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ખાદ્ય સુરક્ષા અધિકારીઓએ દેશભરમાંથી 8.86 લાખ ખાણી-પીણીની વસ્તુઓના નમૂનાઓની તપાસ કરી. તેમાંના 20 ટકા નમૂનાઓ ભેળસેળયુક્ત હતા અથવા નિર્ધારિત ધોરણો પર ખરા ઉતર્યા નહોતા. અને જે 1.85 લાખ કેસોમાં ભેળસેળ અથવા ગડબડી મળી આવી હતી, તેમાંના 75 ટકા કેસોમાં માત્ર દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો. આ માહિતી મંગળવારે રાજ્યસભામાં રજૂ કરાયેલા આંકડાઓમાં આપવામાં આવી હતી.
આંકડાઓ દર્શાવે છે કે જે નમૂનાઓમાં ભેળસેળ અથવા ગડબડી સાબિત થઈ હતી, તેમાંના માત્ર 3.3 ટકા કેસોમાં જ દોષિતોને સજા મળી હતી.
આ આંકડાઓ આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે આરોગ્ય રાજ્યમંત્રી પ્રતાપરાવ જાધવના લેખિત જવાબમાં રજૂ કર્યા હતા. તેમાં 2021-22થી 2025-26 સુધી ખાદ્ય સુરક્ષા કાયદાના અમલીકરણની સ્થિતિ દર્શાવવામાં આવી છે.
છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં તપાસાયેલા 1,85,780 ભેળસેળયુક્ત અથવા ધોરણો પર ખરા ન ઉતરેલા ખાદ્ય નમૂનાઓમાંથી 1,39,507 કેસોમાં એટલે કે 75 ટકા કેસોમાં દંડ ફટકારીને મામલો પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો હતો. જ્યારે માત્ર 6,203 કેસોમાં એટલે કે 3.3 ટકા કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ હતી.
ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ (એફએસએસ) એક્ટ 2006 હેઠળની જોગવાઈ
ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ (એફએસએસ) એક્ટ 2006 હેઠળ એવા નમૂનાઓ, જે નિર્ધારિત ગુણવત્તા અથવા સુરક્ષા ધોરણો પર ખરા ઉતરતા નથી, તેમને મુખ્યત્વે અસુરક્ષિત, નીચી ગુણવત્તાવાળા અથવા ખોટા લેબલવાળા ખાદ્ય પદાર્થો તરીકે ગણવામાં આવે છે.
એફએસએસએઆઈના એક અધિકારીએ નામ જાહેર ન કરવાની શરતે જણાવ્યું કે, “ઓછી ગંભીરતાવાળા કેસોમાં સુધારાની નોટિસ આપવામાં આવી શકે છે. જ્યારે નીચી ગુણવત્તાવાળા ખાદ્ય પદાર્થો, ભ્રામક દાવા કરનારા ઉત્પાદનો અથવા આરોગ્ય માટે જોખમી ખાદ્ય પદાર્થોના કેસોમાં આર્થિક દંડ ફટકારવામાં આવે છે.”
અધિકારીએ જણાવ્યું કે વધુ ગંભીર કેસોમાં, જ્યાં ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ હેઠળ કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ છે, ત્યાં ફોજદારી કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે અને દોષસિદ્ધિ મેળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
તેમણે જણાવ્યું કે, “કોઈપણ કેસની શ્રેણી મુખ્યત્વે લેબોરેટરી રિપોર્ટના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે, જેના દ્વારા ઉલ્લંઘનની પ્રકૃતિ જાણી શકાય છે. આ તારણોના આધારે ફૂડ સેફ્ટી કમિશનર એક્ટની જોગવાઈઓ મુજબ આગળની કાર્યવાહી નક્કી કરે છે.”
ઉલ્લંઘન સતત વધુ, દોષસિદ્ધિ હજુ પણ ઓછી
છેલ્લા પાંચ વર્ષોમાં ફૂડ સેફ્ટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ પર ખરા ન ઉતરતા ખાદ્ય નમૂનાઓની સંખ્યા સતત ઊંચી રહી છે. 2021-22માં આવા 32,935 નમૂનાઓ હતા. 2022-23માં આ સંખ્યા વધીને 44,626 થઈ, ત્યારબાદ 2023-24માં ઘટીને 33,808 અને 2024-25માં 34,388 થઈ. 2025-26માં આ સંખ્યા ફરી વધીને 40,023 થઈ.
છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં દોષસિદ્ધિના કેસોમાં ધીમે ધીમે વધારો થયો છે, પરંતુ તે હજુ પણ કુલ કેસોની સરખામણીએ ખૂબ નાનો હિસ્સો છે.
2021-22માં 32,935 કેસોમાંથી માત્ર 671 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ હતી, જ્યારે 19,437 કેસોમાં દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો. એટલે કે દોષસિદ્ધિનો દર આશરે 2 ટકા રહ્યો હતો.
2022-23માં 44,626 કેસોમાંથી 1,188 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ અને 28,464 કેસોમાં દંડ ફટકારવામાં આવ્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન દોષસિદ્ધિનો દર વધીને 2.7 ટકા થયો.
2024-25માં 34,388 કેસોમાંથી 1,265 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ, એટલે કે 3.7 ટકા. જ્યારે 30,142 કેસોમાં દંડ ફટકારવામાં આવ્યો.
2025-26માં સ્થિતિ વધુ સારી બની. 40,023 કેસોમાંથી 1,918 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ, જેના કારણે દોષસિદ્ધિનો દર વધીને 4.8 ટકા થયો. આ વર્ષે 31,878 કેસોમાં દંડ ફટકારવામાં આવ્યો.
સરકારે જણાવ્યું કે 2025-26ના આંકડાઓ પ્રારંભિક છે અને લેબોરેટરી રિપોર્ટ તથા અદાલતોમાં કેસોના અંતિમ નિકાલ બાદ તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં સૌથી વધુ ઉલ્લંઘન
રાજ્યવાર આંકડાઓ કાર્યવાહી કરવામાં મોટો તફાવત દર્શાવે છે.
2025-26માં તમિલનાડુમાં સૌથી વધુ દોષસિદ્ધિ દર નોંધાયો હતો. ત્યાં 3,984 ખરાબ નમૂનાઓમાંથી 857 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ હતી, એટલે કે આશરે 21.5 ટકા. ત્યાં 1,359 કેસોમાં દંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો. તમિલનાડુએ દેશમાં સૌથી વધુ 44,603 ખાદ્ય નમૂનાઓની તપાસ પણ કરી હતી.
કેરળ બીજા સ્થાને રહ્યું. ત્યાં 1,863 ખરાબ નમૂનાઓમાંથી 330 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ હતી, એટલે કે આશરે 17.7 ટકા.
હરિયાણા અને દિલ્હીમાં પણ દોષસિદ્ધિનો દર અનુક્રમે આશરે 16 ટકા અને 14.7 ટકા રહ્યો હતો.
ઉત્તર પ્રદેશે દેશમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ 39,519 ખાદ્ય નમૂનાઓની તપાસ કરી. તેમાંના 20,427 નમૂનાઓ ધોરણો પર ખરા ઉતર્યા નહોતા, જે સમગ્ર દેશમાં ખરાબ જાહેર થયેલા નમૂનાઓના અડધાથી પણ વધુ છે.
પરંતુ રાજ્યમાં માત્ર 342 કેસોમાં જ દોષસિદ્ધિ થઈ, એટલે કે દોષસિદ્ધિનો દર 2 ટકાથી પણ ઓછો રહ્યો.
રાજસ્થાનમાં 4,594 ખરાબ નમૂનાઓ મળ્યા, જે દેશમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ સંખ્યા છે. પરંતુ ત્યાં માત્ર 31 કેસોમાં દોષસિદ્ધિ થઈ. એટલે કે દોષસિદ્ધિનો દર 1 ટકાથી પણ ઓછો રહ્યો.
2025-26માં ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન મળીને દેશના 62.5 ટકા ખરાબ ખાદ્ય નમૂનાઓ માટે જવાબદાર રહ્યા, પરંતુ કુલ દોષસિદ્ધિમાં તેમની ભાગીદારી માત્ર આશરે 19 ટકા રહી.
ગુજરાતમાં ધોરણો પર ખરા ન ઉતરેલા આશરે 8 ટકા કેસોમાં દોષિતોને સજા અપાવવામાં આવી, કર્ણાટકે 6 ટકાથી થોડા વધુ અને મધ્ય પ્રદેશે આશરે 4 ટકા કેસોમાં દોષિતોને સજા અપાવી.
પશ્ચિમ બંગાળ, તેલંગાણા, ઝારખંડ, ગોવા, આસામ, બિહાર અને પુડુચેરી સહિતના અનેક રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ખરાબ નમૂનાઓ મળ્યા હોવા છતાં એકપણ દોષસિદ્ધિ નોંધાઈ નહોતી.
60 લાખથી વધુ ખાદ્ય વ્યવસાયો નોંધાયેલા
સંસદમાં આપવામાં આવેલા જવાબમાં ભારતના ખાદ્ય વ્યવસાય સંબંધિત માહિતી પણ આપવામાં આવી.
30 જૂન 2026 સુધી દેશમાં 91,000થી વધુ સક્રિય કેન્દ્રીય લાયસન્સ, 11.63 લાખ રાજ્ય લાયસન્સ અને આશરે 61.8 લાખ નોંધણીઓ ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ હેઠળ નોંધાયેલી હતી.
એફએસએસએઆઈના નિયમો અનુસાર, વ્યવસાયના કદ અને વાર્ષિક ટર્નઓવરના આધારે ખાદ્ય વ્યવસાયોને નોંધણી અથવા લાયસન્સ લેવું ફરજિયાત હોય છે.
નાના ખાદ્ય વ્યવસાયો જેમ કે નાના ઉત્પાદકો, ફેરિયાઓ અને સ્ટ્રીટ ફૂડ વેચાણકારો માટે નોંધણીની વ્યવસ્થા છે. જ્યારે મોટા વ્યવસાયો માટે રાજ્ય અથવા કેન્દ્રીય લાયસન્સ લેવું ફરજિયાત છે.
