El Nino India Rainfall: El Nino છતાં ભારતમાં કેમ વરસી રહ્યો છે ભારે વરસાદ? જાણો વૈજ્ઞાનિક કારણો
El Nino India Rainfall: ભારતમાં આ વખતે ચોમાસાનું વલણ સતત આશ્ચર્યજનક રહ્યું છે. પશ્ચિમમાં ગુજરાત, ઉત્તર-પૂર્વમાં આસામ અને દક્ષિણમાં કેરળ સુધી ભારે વરસાદે જનજીવનને ગંભીર રીતે પ્રભાવિત કર્યું છે. અનેક રાજ્યોમાં નદીઓ ઉફાન પર છે, રસ્તાઓ અને પુલ પાણીમાં ગરકાવ થઈ ગયા છે, જ્યારે પહાડી વિસ્તારોમાં ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓમાં વધારો થયો છે. આસામમાં અત્યાર સુધી 82 લોકોના મોત થયા છે અને અંદાજે 2 લાખ લોકો પૂરથી પ્રભાવિત થયા છે. જ્યારે કેરળમાં પણ 8 લોકોના મોત થયા છે અને હજારો લોકો અસરગ્રસ્ત થયા છે. ગુજરાતમાં અંદાજે 40 લોકોના મોત થયા છે. સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે જ્યારે El Ninoની સ્થિતિ છે, ત્યારે આખરે આટલો મૂશળધાર વરસાદ કેમ પડી રહ્યો છે?
શું છે El Nino?
El Nino પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગમાં સમુદ્રની સપાટી સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ થઈ જવાની સ્થિતિ છે. તેના કારણે દુનિયાના અનેક દેશોના હવામાન ચક્રમાં ફેરફાર થાય છે. ભારતમાં સામાન્ય રીતે El Ninoને નબળા દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસા અને ઓછા વરસાદ સાથે જોડવામાં આવે છે. જોકે, દરેક વખતે તેની અસર એકસરખી જોવા મળતી નથી. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર El Nino ચોમાસાને પ્રભાવિત કરનાર મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં કેટલો વરસાદ પડશે તે એકલું તે નક્કી કરતું નથી. હવામાન વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે તેનો જવાબ માત્ર El Ninoમાં નથી, પરંતુ અનેક વૈશ્વિક અને પ્રાદેશિક હવામાન પરિબળોની અસર પણ જવાબદાર છે.
તો આ વખતે આટલો વરસાદ કેમ પડી રહ્યો છે?
આ વખતે બંગાળની ખાડી અને અરબી સમુદ્ર બંનેમાં વારંવાર Low Pressure Area બની રહ્યા છે. આ સિસ્ટમો સમુદ્રમાંથી મોટી માત્રામાં ભેજ લઈને દેશના આંતરિક વિસ્તારો સુધી પહોંચે છે. જ્યારે તે Monsoon Trough સાથે જોડાય છે ત્યારે અનેક રાજ્યોમાં સતત ભારે વરસાદ થાય છે. આ ઉપરાંત હાલ Monsoon Trough પણ લાંબા સમય સુધી સક્રિય રહ્યું છે. પરિણામે એક જ વિસ્તારમાં ઘણા દિવસો સુધી સતત વરસાદ પડી રહ્યો છે, જેના કારણે પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે.
હિંદ મહાસાગર અને MJO પણ ભજવી રહ્યા છે મોટી ભૂમિકા
હવામાન વૈજ્ઞાનિકો જણાવે છે કે આ વખતે હિંદ મહાસાગરનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધુ છે. ગરમ સમુદ્ર વધુ જળવાષ્પ છોડે છે, જેના કારણે વાતાવરણમાં ભેજ વધી જાય છે. તેની સાથે MJO પણ સક્રિય છે. આ એક વૈશ્વિક હવામાન પ્રણાલી છે, જે વાદળો અને વરસાદની પ્રવૃત્તિને વધુ તેજ બનાવી શકે છે. જ્યારે MJO, સક્રિય Monsoon Trough અને Low Pressure System એકસાથે કાર્ય કરે છે, ત્યારે અતિ ભારે વરસાદની સંભાવના વધી જાય છે.
IODએ પણ ઘટાડ્યો El Ninoનો પ્રભાવ
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ IODની અનુકૂળ સ્થિતિએ પણ આ વખતે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. સકારાત્મક IOD ભારત તરફ વધુ ભેજ પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. તેના કારણે ઘણી વખત El Ninoના નકારાત્મક પ્રભાવમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે. આ જ કારણ છે કે El Nino હાજર હોવા છતાં ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ જોવા મળી રહ્યો છે.
ગુજરાત, આસામ અને કેરળમાં કેમ આવી તબાહી?
ગુજરાતમાં સતત વરસાદને કારણે અનેક નદીઓ જોખમની સપાટીથી ઉપર વહી રહી છે. નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવા અને પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. આસામમાં બ્રહ્મપુત્ર અને તેની સહાયક નદીઓનું જળસ્તર ઝડપથી વધતાં અનેક જિલ્લાઓમાં પૂરનું સંકટ વધુ ગંભીર બન્યું છે. જ્યારે કેરળમાં પશ્ચિમ ઘાટના વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ અને ભૂસ્ખલનથી લોકોની મુશ્કેલીઓ વધી ગઈ છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં સક્રિય ચોમાસાની સિસ્ટમો એકસાથે કાર્ય કરી રહી છે, તેથી દેશના વિવિધ ભાગોમાં એક જ સમયે ભારે વરસાદ જોવા મળી રહ્યો છે.
શું Climate Change પણ જવાબદાર છે?
વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે Climate Changeના કારણે અતિશય હવામાન ઘટનાઓમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. પૃથ્વીનું સરેરાશ તાપમાન વધવાથી વાતાવરણ અગાઉની સરખામણીએ વધુ ભેજ સંગ્રહિત કરી શકે છે. જ્યારે આ ભેજ વરસાદના સ્વરૂપમાં વરસે છે, ત્યારે ખૂબ ઓછા સમયમાં અત્યંત વધુ વરસાદ પડે છે. આ જ કારણ છે કે હવે લાંબા સમય સુધી હળવા વરસાદના બદલે થોડા કલાકોમાં જ ઘણા દિવસો જેટલો વરસાદ નોંધાઈ રહ્યો છે. વાદળ ફાટવાની ઘટના, Flash Flood અને શહેરી પૂર જેવી ઘટનાઓને પણ આ જ પરિવર્તનનો ભાગ માનવામાં આવે છે.
આગળ કેવું રહેશે હવામાન?
હવામાન વિભાગના જણાવ્યા મુજબ આવનારા દિવસોમાં પણ અનેક રાજ્યોમાં ચોમાસું સક્રિય રહેશે. મધ્ય ભારત, પશ્ચિમ ભારત, ઉત્તર-પૂર્વ અને પશ્ચિમ કાંઠાના રાજ્યોમાં ભારેથી અતિ ભારે વરસાદની સંભાવના યથાવત છે. જ્યાં પહેલેથી જ પાણી ભરાયું છે ત્યાં પૂર અને ભૂસ્ખલનનો ખતરો ચાલુ રહી શકે છે. લોકોને હવામાન વિભાગની ચેતવણીઓ પર નજર રાખવાની અને ભારે વરસાદ દરમિયાન બિનજરૂરી મુસાફરી ટાળવાની સલાહ આપવામાં આવી છે.
