UP BJP Social Media Ads: પાર્ટીના નામ વિના રાજકીય પ્રચારનો ખેલ, UPમાં BJP સમર્થક પેજોએ વિપક્ષ કરતાં 100 ગણાથી વધુ ખર્ચ કર્યો
UP BJP Social Media Ads: ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ અને ગુજરાત સહિત આગામી વિધાનસભા ચૂંટણીઓ 2027માં યોજાવાની છે, પરંતુ ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર રાજકીય જાહેરાતો અત્યારથી જ સંપૂર્ણ રીતે જોર પકડી ચૂકી છે.
વિશ્લેષણમાં UPના મતદારોને આ બંને પ્લેટફોર્મ પર નિશાન બનાવીને આપવામાં આવેલી રાજકીય જાહેરાતોનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું. Metaની Ad Library મુજબ, ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) અને મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથને પ્રોત્સાહન આપતા અથવા વિપક્ષ પર હુમલો કરતા પેજોએ 4 ઑગસ્ટથી 4 સપ્ટેમ્બર વચ્ચે લગભગ 15 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા. Metaની Ad Library રાજકીય અને મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલી જાહેરાતોનો કંપની દ્વારા રાખવામાં આવતો જાહેર રેકોર્ડ છે.
આમાંથી કોઈપણ પેજ પર કોઈ પાર્ટીનું નામ નથી, પરંતુ દરેક પેજ BJP માટે જોરશોરથી પ્રચાર કરે છે. તેમાં ત્રણ પેજ સૌથી આગળ રહ્યા. ‘Nonstop UP’એ રાજ્ય સરકારના કામકાજ અને રેકોર્ડનો પ્રચાર કર્યો અને લગભગ 7.2 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા. ‘Yaad Rakhega UP’એ પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને સમાજવાદી પાર્ટીના પ્રમુખ અખિલેશ યાદવ વિરુદ્ધ લગભગ 200 જાહેરાતોનું અભિયાન ચલાવ્યું, જેના પર લગભગ 5.63 લાખ રૂપિયા ખર્ચવામાં આવ્યા. ‘Bharat Todo Gang’એ કોંગ્રેસ અને આમ આદમી પાર્ટી પર હિંદુ ઓળખને લઈને હુમલા કર્યા અને લગભગ 1.53 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા. ત્યારબાદ BJPના નામવાળા અન્ય ઘણા પેજ પણ હતા.
આ પેજ કોણ ચલાવે છે તે સ્પષ્ટ નથી. Meta દરેક રાજકીય જાહેરાત આપનારને ‘paid for by’ એટલે કે જાહેરાત માટે ચૂકવણી કોણે કરી તેનો ડિસ્ક્લેમર મૂકવાનું કહે છે, પરંતુ આ પેજ પર આ જગ્યાએ માત્ર પેજનું નામ જ લખવામાં આવ્યું છે. બે સૌથી મોટા પેજ, ‘Nonstop UP’ અને ‘Yaad Rakhega UP’, પોતાની-પોતાની વેબસાઇટ nonstopup.org અને yaadrakhegaup.com પરથી ચાલે છે. આમાંથી કોઈપણ વેબસાઇટ પર માલિક અથવા તેને ચલાવતી વ્યક્તિનું નામ નથી.
કોઈપણ પાર્ટીએ જાહેરમાં આ પેજોની જવાબદારી સ્વીકારી નથી. તેમના રેકોર્ડમાં પણ એવું કંઈ નથી જે તેમને કોઈ ઉમેદવાર, એજન્સી અથવા કાર્યાલય સાથે જોડતું હોય. આ કારણે તેમની પાછળ ખર્ચવામાં આવેલા નાણાંનો પત્તો લગાવવો મુશ્કેલ છે. સમાજવાદી પાર્ટીના પ્રવક્તા નાવેદ સિદ્દીકીએ કહ્યું કે ‘Bharat Todo Gang’ અને ‘Yaad Rakhega UP’ સહિત આ પેજ BJP માટે કામ કરતા સરોગેટ પેજ છે, જે પાર્ટીના નકારાત્મક અભિયાનથી પોતાને દૂર રાખીને તેને ચલાવે છે.
તેની સામે, સમાજવાદી પાર્ટી અથવા કોંગ્રેસનો પ્રચાર કરતા પેજોએ મળીને 2,000 રૂપિયાથી પણ ઓછો ખર્ચ કર્યો. આંકડાઓમાં BJP અથવા આદિત્યનાથ પર હુમલો કરતું કોઈપણ પેજ આટલા મોટા સ્તરે જોવા મળતું નથી. સમાજવાદી પાર્ટીનું પેજ લગભગ 1,700 રૂપિયાના ખર્ચ સાથે માત્ર એક વખત જોવા મળે છે, કોંગ્રેસનું પેજ 100 રૂપિયાના ખર્ચ સાથે એક વખત જોવા મળે છે, જ્યારે બહુજન સમાજ પાર્ટી અને આમ આદમી પાર્ટીના પેજ બિલકુલ જોવા મળતા નથી.
આ આંકડાઓ માત્ર એક મહિનાની તસવીર દર્શાવે છે અને આ સમય ઔપચારિક ચૂંટણી પ્રચાર પર ખર્ચની મર્યાદા લાગુ થવાના ઘણા સમય પહેલાંનો છે.
પત્રકાર અને ‘H-Pop: The Secretive World of Hindutva Pop Stars’ના લેખક કુણાલ પુરોહિતે કહ્યું કે આ ભારતીય ચૂંટણીઓમાં વારંવાર જોવા મળતી એક પદ્ધતિનો ભાગ છે. તેમણે કહ્યું કે આ પ્રકારની પ્રોક્સી જાહેરાત BJPના રાજકીય અને વિચારધારાત્મક વિરોધીઓ વિરુદ્ધ તેના ચૂંટણી પ્રચારનો એક જરૂરી ભાગ બની ગઈ છે.
પાર્ટી જે વાતો પોતાના નામે કહી શકતી નથી, કારણ કે તે ખૂબ જ ધ્રુવીકરણ કરનારી હોય છે, તેને આવા પેજો દ્વારા આગળ વધારવામાં આવે છે. આ પેજો એવું વાતાવરણ અને ચર્ચા ઊભી કરે છે જેનાથી BJPને ફાયદો થાય છે, પરંતુ તેમનો સીધો સંબંધ પાર્ટી સાથે જોડાતો નથી. તેમણે કહ્યું કે આ પ્રકારની જાહેરાતો દેશમાં દરેક ચૂંટણીમાં “કોઈપણ અપવાદ વિના” સામે આવે છે અને ઉત્તર પ્રદેશનું મહત્વ મોટાભાગના રાજ્યો કરતાં વધારે છે, ખાસ કરીને BJP માટે.
પેજ શું પોસ્ટ કરે છે
બે સૌથી મોટા ખુલ્લેઆમ વિષય આધારિત પેજ એક જ અભિયાનના બે ભાગની જેમ કામ કરે છે. બંને પોતાની-પોતાની વેબસાઇટ પરથી ચાલે છે. રજિસ્ટર્ડ ડોમેન અને સતત પોસ્ટિંગ દર્શાવે છે કે આ એક-બે વખતના પ્રચારને બદલે નાણાં ખર્ચીને ચલાવવામાં આવતા અભિયાનો છે.
‘Nonstop UP’ સરકારની તરફેણમાં વાતાવરણ ઊભું કરે છે. તેની જાહેરાતોમાં ઉત્તર પ્રદેશની “2017 પહેલાં”ની તસવીર દર્શાવવામાં આવે છે, જેમાં હાથથી ચલાવતા પંખા, વીજ કાપ અને તૂટેલા રસ્તાઓ છે. તેની સામે “આજનું UP” દર્શાવવામાં આવે છે, જ્યાં 24 કલાક વીજળી અને એક્સપ્રેસવે છે. તેમાં દાવો કરવામાં આવે છે કે નવ વર્ષમાં સરકારે 9 લાખ સરકારી નોકરીઓ આપી છે, “લાંચ વિના, પર્ચી વિના” અને રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થા 13 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધીને 30 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ થઈ ગઈ છે.
અન્ય જાહેરાતોમાં સરકારને “ગુંડા-રાજ”ની જગ્યાએ કાયદાનું શાસન લાવવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે. તેમાં બુલડોઝર દર્શાવવામાં આવે છે, જે કાર્યવાહી હેઠળ તોડફોડ માટે આદિત્યનાથનું ઓળખરૂપ પ્રતીક બની ગયું છે અને માફિયાના કિલ્લાને તોડી પાડતું દેખાય છે. કેટલીક અન્ય જાહેરાતોમાં અયોધ્યા, મથુરા અને કાશીની મંદિર અર્થવ્યવસ્થાનો પ્રચાર કરવામાં આવે છે.
આ તમામ જાહેરાતોમાં આદિત્યનાથનું નામ જોવા મળે છે. તેમાં #YogiAdityanath, #BulldozerBaba અને “BJP Modi Yogi” જેવા હેશટેગનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
સમાજવાદી પાર્ટી પર પણ વચ્ચે-વચ્ચે નિશાન સાધવામાં આવે છે. એક જાહેરાતમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે સાયકલ, જે પાર્ટીનું ચૂંટણી ચિહ્ન છે, “પંકચર થઈ ગઈ”, ત્યારે “અહંકાર પણ નીકળી ગયો”. એક કાર્ડ વારંવાર દર્શકોને પેજની વેબસાઇટ પર સાઇન અપ કરવા કહે છે. આથી જાહેરાત સમર્થકોનો ડેટા એકત્રિત કરવાનું માધ્યમ પણ બની જાય છે. જાહેરાત માટે ચૂકવણી કરનારનું નામ માત્ર “Nonstop UP” લખવામાં આવ્યું છે.
‘Yaad Rakhega UP’, એટલે કે ‘UP યાદ રાખશે’, તેનું વિપરીત ઉદાહરણ છે અને લગભગ 200 જાહેરાતો સાથે બંનેમાં વધુ સક્રિય છે. ટ્રેન્ડિંગ ઑડિયો સાથે બનાવવામાં આવેલી તેની રીલ્સમાં એક જ સંદેશ આપવામાં આવે છે કે 2017 પહેલાં સમાજવાદી પાર્ટીની સરકાર દરમિયાન ઉત્તર પ્રદેશમાં ભય, રમખાણો અને માફિયાનું શાસન હતું. તેમાં 2013ના મુઝફ્ફરનગર રમખાણોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે, જે અગાઉની SP સરકાર દરમિયાન થયા હતા. તેમાં માર્યા ગયેલા ગેંગસ્ટર-રાજકારણી અતીક અહેમદનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.
આ જાહેરાતોમાં યાદવના 2012-17ના કાર્યકાળની મુખ્ય યોજના રહેલી મફત લેપટોપ યોજનામાં કૌભાંડનો આરોપ મૂકવામાં આવે છે. તેમાં એવું પણ કહેવામાં આવે છે કે મહિલાઓ સુરક્ષિત નહોતી. યાદવને “ટિપ્પુ” કહેવામાં આવે છે, જે BJP તરફથી લાંબા સમયથી તેમના પર કરવામાં આવતી ટીકાનો એક પ્રકાર છે. તેમની પાર્ટીને “લાલ ટોપીવાળા લૂંટારુઓ” કહેવામાં આવે છે અને તેમના શાસનને “જંગલ રાજ” તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. તેમાં ચૂંટણીને લઈને અપીલ સ્પષ્ટ રીતે કરવામાં આવે છે. એક કાર્ડ દર્શકોને કહે છે કે “UPને ફરીથી કુશાસનના સમયગાળામાં પરત ફરવાથી બચાવો”. તેમ છતાં ‘paid for by’વાળી જગ્યાએ કોઈ પાર્ટીનું નામ નથી.
‘Bharat Todo Gang’ રાજ્યના વિપક્ષથી આગળ વધીને રાષ્ટ્રીય વિપક્ષ પર હુમલો કરે છે. તેની જાહેરાતો ઉત્તર પ્રદેશમાં દર્શાવવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં સમગ્ર દેશ સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ હોય છે. તેમાં પૂછવામાં આવે છે કે કોંગ્રેસ “વંદે માતરમથી નફરત કેમ કરે છે” અને એક ઇમેજ કાર્ડમાં પાર્ટીને “Muslim League 2.0” કહેવામાં આવી છે.
અન્ય જાહેરાતોમાં આમ આદમી પાર્ટી પર દિલ્હીના રમખાણોમાં એક પૂર્વ નગરસેવકને દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હોવાને લઈને હુમલો કરવામાં આવે છે. પંજાબને લઈને પણ AAP પર નિશાન સાધવામાં આવે છે. સાથે જ વિપક્ષ પર સંસદની બહાર હિંદુ સંતોની મજાક ઉડાવવાનો આરોપ મૂકવામાં આવે છે. દરેક જાહેરાતના અંતે લોકોને ટિપ્પણી કરવા માટે કહેવામાં આવે છે. તેનાથી લોકોની ભાગીદારી વધે છે અને તેની સાથે જાહેરાતની પહોંચ પણ વધે છે. દરેક જાહેરાત BJPના વિરોધીઓ વિરુદ્ધ કામ કરે છે અને તેમાંના કોઈમાં પણ કોઈ પાર્ટીનું નામ લેવામાં આવતું નથી.
પાર્ટીના નામ વિના પ્રચાર કરતા પેજ
આ ત્રણ મુખ્ય પેજમાં કોઈ એકસમાન ચૂંટણી ચિહ્ન નથી, પરંતુ તેમની પદ્ધતિ એકસમાન છે. દરેક પેજ સ્પષ્ટપણે ચૂંટણીમાં એક પક્ષની તરફેણ કરે છે. કાં તો તે વર્તમાન સરકારની પ્રશંસા કરે છે અથવા તેના વિરોધીને નબળો પાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. બીજી તરફ, જે ડિસ્ક્લેમરથી એ જાણવા મળવું જોઈએ કે નાણાં કોણ આપી રહ્યું છે, તેમાં માત્ર પેજનું નામ લખવામાં આવ્યું છે. આ જ કોઈ સરોગેટ અથવા છુપાયેલા જાહેરાતદાતાની ઓળખ છે. તાજેતરની ભારતીય ચૂંટણીઓમાં આ એક જોવા મળતી પદ્ધતિ છે. તેમાં ચૂંટણીના નાણાં ઉમેદવારના ખાતામાં જતા નથી અને તેથી તે ખર્ચની મર્યાદાની બહાર રહે છે, જેને ચૂંટણી આચારસંહિતા લાગુ થયા બાદ ચૂંટણી પંચ અમલમાં મૂકે છે.
હાલમાં ન તો આચારસંહિતા લાગુ છે અને ન તો ખર્ચની કોઈ મર્યાદા છે. તેથી આ પેજ કોઈપણ મર્યાદા વિના નાણાં ખર્ચી રહ્યા છે. આમાંથી બે પેજ, જેમની રજિસ્ટર્ડ વેબસાઇટ છે અને જેમની વચ્ચે સેંકડો જાહેરાતો છે, ફેન પેજને બદલે કોઈ વ્યવસ્થિત રીતે ચલાવવામાં આવતા અભિયાન જેવા લાગે છે.
અગાઉ પણ આ પેજોએ Metaના નિયમો લાગુ કરવાની પદ્ધતિમાં રહેલી ખામીઓનો લાભ લીધો છે. જાહેરાતદાતાઓને રજિસ્ટ્રેશન અને સરનામાની માહિતી આપવાનું કહેવામાં આવે છે, પરંતુ પાર્ટી સાથે જોડાયેલા ઘણા પેજ આવું કરતા નથી. તેનાથી બનાવટી સંસ્થાઓ માટે કોઈ પાર્ટી તરફથી કોઈ જવાબદારી વિના નાણાં ખર્ચવાનું સરળ બની જાય છે.
Metaની એક નીતિ પણ છે, જેને તે ‘coordinated inauthentic behaviour’ એટલે કે સાથે મળીને ખોટી રીતે લોકોને પ્રભાવિત કરતું વર્તન કહે છે. તેના હેઠળ એવા પેજોના નેટવર્ક દૂર કરવામાં આવવા જોઈએ, જે એકબીજા સાથેના પોતાના સંબંધો છુપાવીને એક જ પ્રકારની વાતોને આગળ વધારે છે. તેમના અનુસાર, UPમાં જે પેજ માત્ર વિપક્ષ પર હુમલો કરે છે, તે આ નિયમ હેઠળ કાર્યવાહી માટે યોગ્ય મામલા છે. તેમ છતાં Meta તેમની સામે કાર્યવાહી કરતું નથી. તેમણે તેની સરખામણી 2020 સાથે કરી, જ્યારે ફેસબુકે કોંગ્રેસ માટે આવા અભિયાન ચલાવતા સેંકડો પેજ દૂર કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે BJP માટે કામ કરતા પેજો સામે આવી કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી નથી.
જેમ જણાવવામાં આવ્યું છે, અસંતુલન પદ્ધતિ અપનાવવામાં છે. જે જાહેરાતો કોઈ એક પક્ષનું ખુલ્લેઆમ સમર્થન કરે છે, તે BJP માટે અથવા તેના વિરોધીઓ વિરુદ્ધ ચલાવવામાં આવે છે. તેનો ખર્ચ વિપક્ષ તરફથી કરવામાં આવેલા કોઈપણ ખર્ચ કરતાં 100 ગણાથી વધુ છે. પાર્ટીઓ પોતાના જ મુકાબલામાં મોટાભાગે ગાયબ છે. પરંતુ તેમની તરફથી બોલતા પેજ હાજર છે.
‘આ અમારી પદ્ધતિ નથી’
સમાજવાદી પાર્ટીએ આવા પેજ ચલાવવાના કોઈપણ આરોપને ફગાવી દીધા અને આરોપ BJP પર જ પાછો લગાવ્યો. તેના પ્રવક્તા નાવેદ સિદ્દીકીએ કહ્યું કે ‘Bharat Todo Gang’ અને ‘Yaad Rakhega UP’ જેવા સરોગેટ અને હુમલો કરતા પેજ BJP માટે કામ કરે છે. તેમણે કહ્યું કે જે પાર્ટી પોતાને વિશ્વની સૌથી મોટી પાર્ટી કહે છે, તેના માટે આ રીતે કામ કરવું ખૂબ જ ખોટું છે.
સિદ્દીકીએ કહ્યું કે સમાજવાદી પાર્ટીના કોઈપણ પેજ પર આવા “સોંગ એડ્સ” ચલાવવામાં આવતા નથી અને WhatsApp પર પાર્ટીના નામે જે કંઈ પણ ફરતું હોય છે, તે પાર્ટી તરફથી હોતું નથી. યાદવનો એક વાયરલ વીડિયો, જેને રાષ્ટ્રીય મીડિયાએ સપાની પણ આવી જ વ્યૂહરચના અપનાવવાના રૂપમાં જોયો હતો, તેમના અનુસાર માત્ર એક જવાબ હતો. તેનો હેતુ એ બતાવવાનો હતો કે જો BJP માટે આવું કરી શકાય છે, તો પાર્ટીના પોતાના યુવાનો અને કાર્યકરો પણ આવું કરી શકે છે.
તેમણે કહ્યું કે સપાની પોતાની પદ્ધતિ અલગ છે. ગયા વર્ષે જુલાઈથી, એટલે કે એક વર્ષથી વધુ સમયથી, પાર્ટી દરરોજ સાંજે યાદવના સંપૂર્ણ નિવેદનો ઑડિયો તરીકે જાહેર કરી રહી છે. તેની સાથે એક ટૅગલાઇન હોય છે, જેનો અર્થ તેમણે “જુઓ નહીં, સાંભળો” એવો જણાવ્યો. તેને સિદ્દીકી પોતાના અવાજમાં રજૂ કરે છે. તેઓ અગાઉ રેડિયોમાં કામ કરી ચૂક્યા છે. તેનો હેતુ એ છે કે કાર્યકરો યાદવનું સંપૂર્ણ નિવેદન સાંભળે, નહીં કે માત્ર તે નાનો ભાગ સાંભળે જેને મીડિયા પસંદ કરીને ચલાવે છે. BJPના ખર્ચ અંગે તેમણે કહ્યું કે પાર્ટી એટલી મોટી સંખ્યામાં જાહેરાતો કરે છે કે તેની પોસ્ટ્સ એવા લોકો સુધી પણ પહોંચે છે જેઓ તેને ફોલો કરતા નથી. તેનાથી એવા મતદારો પણ આદિત્યનાથ તરફ જઈ શકે છે, જેઓ હજુ કોઈ પક્ષની તરફેણમાં નક્કી નથી.
ઉત્તર પ્રદેશમાં BJPના સોશિયલ મીડિયા પ્રમુખ હિમાંશુ રાજે ‘Nonstop UP’, ‘Yaad Rakhega UP’ અને ‘Bharat Todo Gang’ જેવા પેજોથી પાર્ટીને અલગ કરી દીધી. તેમણે કહ્યું કે કોઈ પણ ત્રીજા પક્ષના પેજોને નિયંત્રિત કરતું નથી. કોઈપણ વ્યક્તિ કોઈના પણ નામથી પેજ બનાવી શકે છે અને કોઈપણ આ પેજોની જવાબદારી લેતું નથી.
રાજે કહ્યું કે પાર્ટીનું પોતાનું સોશિયલ મીડિયા કામ ત્રણ રીતે ચાલે છે. પ્રથમ, સરકારના કામનો પ્રચાર તેના લાભ મેળવનારા લોકો અને સંપર્ક કાર્યક્રમો દ્વારા કરવાનો છે. તેમાં એવા લોકોના સ્ક્રિપ્ટ વિના બનાવેલા કાચા વીડિયો રેકોર્ડિંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમનું જીવન, તેમના અનુસાર, બદલાઈ ગયું છે. બીજું, પહેલાં અને હવેની સરખામણીની પદ્ધતિ છે. તેમાં BJP સત્તામાં આવે તે પહેલાં અને ત્યારબાદના રાજ્યની સરખામણી કરવામાં આવે છે, ખાસ કરીને પોલીસ વ્યવસ્થા અને ગુનાના મુદ્દે. ત્રીજું, ફેક્ટ-ચેકિંગ છે. તેમણે કહ્યું કે આ બે રીતે કામ કરે છે. એક, સરકારના પોતાના કામની પહેલાં અને હવેની તસવીર દર્શાવીને. બીજું, બનાવટી અને એડિટ કરેલા વીડિયો અને સમાચારોનો જવાબ આપીને, જે તેમના અનુસાર AIના યુગમાં સ્થાનિક યુટ્યુબર્સ અને અન્ય લોકો દ્વારા ફેલાવવામાં આવે છે.
રાજે કહ્યું કે પાર્ટી હવે ટૂંકા વીડિયો તરફ આગળ વધી રહી છે. તેમાં 30 સેકન્ડના વીડિયો હશે અને દરેક વીડિયોમાં એક સ્પષ્ટ સંદેશ હશે. સાથે જ પાર્ટી BJP સમર્થક ઇન્ફ્લુએન્સર્સની એક નવી ટીમ પણ તૈયાર કરી રહી છે. તેમણે કહ્યું કે આગામી ધ્યાન ઇન્સ્ટાગ્રામ પર છે. તેમણે તાજેતરના જન ઝેડ પ્રદર્શનોમાં આ પ્લેટફોર્મની ભૂમિકા અને યુવા મતદારો સુધી પહોંચવાના પાર્ટીના પ્રયાસનો ઉલ્લેખ કર્યો.
સરકાર અને એક સહયોગી
15 લાખ રૂપિયાના ખર્ચથી અલગ બે પ્રકારનો ખર્ચ છે, કારણ કે આ પાર્ટીના નાણાં નથી. સરકારી યોજનાઓનો પ્રચાર કરતા પેજોએ લગભગ 3.7 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા. તેમાં સૌથી મોટું Central Bureau of Communication એટલે CBC છે. આ કેન્દ્ર સરકારની જાહેરાત એજન્સી છે અને તેણે લગભગ 2.36 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા. રાજ્યની “CM Yuva” અને “Directorate” યોજના ધરાવતા પેજોએ લગભગ 1.3 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા.
રાષ્ટ્રીય લોકતાંત્રિક ગઠબંધનના સહયોગી રાષ્ટ્રીય લોકદળના એક પેજે લગભગ 99,000 રૂપિયા ખર્ચ્યા. સરકારી જાહેરાત સત્તાવાર ખર્ચ હોય છે, ચૂંટણી પ્રચારનો ખર્ચ નથી. જોકે, મતદાન પહેલાંના મહિનાઓમાં આ જ જાહેરાતો સત્તારૂઢ પાર્ટીના કામકાજને એ જ સોશિયલ મીડિયા ફીડમાં લોકો સુધી પહોંચાડે છે.
તે નાણાં જેમાં કોઈ પક્ષનું નામ નથી
ઉપર જણાવાયેલા જાહેરાતદાતાઓ સમગ્ર રાજ્યમાં થયેલા કુલ ખર્ચનો માત્ર એક ભાગ છે. સૌથી વધુ ખર્ચ કરનાર કોઈ પાર્ટી સાથે પોતાનો સંબંધ જણાવતા નથી અને આંકડાઓમાં પણ તેમને કોઈ પાર્ટી સાથે જોડવામાં આવ્યા નથી. તેમાં સૌથી વધુ ખર્ચ કરનાર કોઈ ચૂંટણી અભિયાન નથી. Inpix-Appએ લગભગ 15.7 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા, જે રાજ્યમાં થયેલા 1.36 કરોડ રૂપિયાના કુલ ખર્ચનો દસમો ભાગ છે. આ સમાચાર કંપની Inshorts દ્વારા સામાન્ય લોકો માટે બનાવવામાં આવેલી એક એપ છે, જેમાં લોકો પોતાની પસંદગી અનુસાર વસ્તુઓ તૈયાર કરી શકે છે.
તેમાં યુઝર પોતાનું નામ અને ફોટો પહેલેથી તૈયાર કરેલા કાર્ડમાં મૂકી શકે છે. તેમાં ગુડ મોર્નિંગ મેસેજ, તહેવારો અને ધાર્મિક શુભેચ્છાઓ, નેતાઓ અને અન્ય જાણીતી હસ્તીઓની તસવીરો પર લખેલા કોટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ વિવિધ પ્રકારની પાર્ટીઓના કાર્યકરો ચૂંટણી ગ્રાફિક્સ બનાવવા માટે ઉપયોગ કરતા રાજકીય પોસ્ટર એપ જેવી જ છે. આ જ પ્રકારની તહેવાર અને રાજકારણ સાથે જોડાયેલી સામગ્રી, જે કોઈપણ પાર્ટીનો સમર્થક ઉપયોગ કરી શકે છે, એપની પોતાની જાહેરાતોને Metaની રાજકીય જાહેરાતોના રેકોર્ડમાં લઈ આવે છે.
તેનો ખર્ચ કોઈ એક પક્ષ વિશે કંઈ જણાવતો નથી, કારણ કે તે તમામ પક્ષો માટે કામ કરે છે. ત્યારબાદ એક વેપારી નેટવર્ક આવે છે. ત્રણ જોડાયેલા જાહેરાતદાતાઓ, School of Politics, Political Academy Private Limited અને Postly, “Post Share”, “Share Post”, “Post Karo” અને “PostKaro” નામના લગભગ એકસરખા અનેક પેજ માટે ચૂકવણી કરે છે. આ ત્રણેયે મળીને રાજ્યમાં લગભગ 12.4 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા. તેમની જાહેરાતો શું કહે છે અને કોના માટે છે, તે જણાવવામાં આવ્યું નથી. આ રેકોર્ડમાં મોટાભાગના નાણાં આ જ રીતે આગળ વધે છે. એટલે કે કોઈ એવી વ્યક્તિ અથવા સંગઠન દ્વારા નહીં, જેને આ ખર્ચનો હિસાબ આપવો પડે, પરંતુ કોઈ એપ, વેપારી નેટવર્ક અને સમાચાર જેવા દેખાતા પેજો દ્વારા.
કેન્દ્રિત બજાર અને જાતિનો સંકેત
આ બજાર માત્ર થોડા પેજો પર વધારે કેન્દ્રિત છે. 10 પેજોએ 1.36 કરોડ રૂપિયાના કુલ ખર્ચના લગભગ 40 ટકા ખર્ચ્યા છે. 50 પેજોનો હિસ્સો લગભગ 58 ટકા છે. જ્યારે લગભગ 1,260 એન્ટ્રી એવી છે જેમનો ખર્ચ 100 રૂપિયાના સ્તરે છે.
રાજ્યમાં જાતિ સાથે જોડાયેલું ગણિત પણ આ રેકોર્ડમાં જોવા મળે છે. હિન્દી નામ ધરાવતા 133 પેજોએ મળીને લગભગ 4.85 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા છે. તેમાંના એકનું નામ ‘Pasi Ekta’ છે અને તેના ડિસ્ક્લેમરમાં “Jai Pasi Samaj” લખવામાં આવ્યું છે.
