પ્રદૂષણના નામે દિવાળીની રોશની ઝાંખી કરવાની જરૂર નથી! ફટાકડાંના ધુમાડાની ચિંતા છે, તો આખું વર્ષ હવામાં ઝેર ઓકતી વ્યવસ્થાનો હિસાબ કોણ લેશે?
દિવાળી ચાર દિવસની, પણ પ્રદૂષણ તો બારેમાસનું! ફટાકડાં પર પ્રતિબંધની ચર્ચા કરનારાઓ વર્ષભર ધૂળની ડમરીઓ ઉડાડતા રસ્તાઓ, બાંધકામો અને હવામાં-પાણીમાં કેમિકલ છોડતી કંપનીઓ સામે પણ એટલી જ ગંભીરતા બતાવશે?
દિવાળી આવે એટલે અચાનક આખા દેશની પર્યાવરણ પ્રત્યેની સંવેદના જાગી ઊઠે છે! હવામાં પ્રદૂષણ વધશે, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડશે, પ્રદૂષણનું સ્તર વધશે, ફટાકડાં ન ફોડવા જોઈએ… આવી ચિંતાઓ અને સલાહોનો જાણે વરસાદ થવા લાગે છે. પર્યાવરણની ચિંતા કરવી જ જોઈએ, તેમાં બે મત નથી. ફટાકડાંના ધુમાડા અને તેનાથી થતી હવાની ગુણવત્તામાં ઘટાડાની અસરને પણ અવગણી શકાય નહીં. પરંતુ સવાલ એ છે કે પ્રદૂષણ સામેની આ જાગૃતિ માત્ર દિવાળીના ચાર દિવસ પૂરતી જ કેમ સીમિત થઈ જાય છે?
દિવાળી એટલે માત્ર ફટાકડાં નહીં, પ્રકાશ, પરંપરા, સંસ્કૃતિ, ઉત્સાહ અને સામૂહિક આનંદનો પર્વ છે. આખા વર્ષમાં આવતો આ તહેવાર લોકો માટે લાગણી અને આસ્થાનું વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. તો પછી પ્રદૂષણ નિયંત્રણના નામે તેની ઉજવણીને જ સતત અપરાધભાવ સાથે જોડવાની જરૂર શા માટે ઊભી થાય છે? ફટાકડાંનો વપરાશ જવાબદારીપૂર્વક અને મર્યાદિત હોવો જોઈએ, પરંતુ પર્યાવરણની સંપૂર્ણ જવાબદારી સામાન્ય નાગરિકના ચાર દિવસના ઉત્સવ પર જ નાખી દેવી કેટલી વાજબી છે?
એકવાર વર્ષભરના પ્રદૂષણનો હિસાબ પણ લઈ લો!
શહેરોમાં બારેમાસ રસ્તાઓ પર ઉડતી ધૂળ, અધૂરાં બાંધકામો, ખુલ્લી માટી, તૂટેલા રસ્તા, બાંધકામની સામગ્રીનું અયોગ્ય પરિવહન અને વાહનોની અવરજવરથી ઊડતા ધૂળના રજકણો પણ હવાની ગુણવત્તાને અસર કરે છે. PM10 અને PM2.5 જેવા સૂક્ષ્મ રજકણો શ્વસનતંત્ર માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે. ખાસ કરીને PM2.5ના અતિસૂક્ષ્મ કણો ફેફસાંની અંદર સુધી પહોંચી શકે છે.
રોજ રસ્તા પરથી પસાર થતી વખતે ધૂળની ડમરીઓનો સામનો કરતા નાગરિકોને પ્રદૂષણથી બચાવવા માટે કાયમી વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક છે? બાંધકામ સ્થળોએ Dust Controlના નિયમોનું કેટલું પાલન થાય છે? રસ્તાઓની સફાઈ, પાણીનો છંટકાવ અને બાંધકામની સામગ્રી ઢાંકીને લઈ જવાની વ્યવસ્થા કેટલી જગ્યાએ નિયમિત થાય છે? આ પ્રશ્નો પણ એટલા જ મહત્ત્વના છે.
ફટાકડાંનો ધુમાડો દેખાય છે, પરંતુ કેમિકલ પ્રદૂષણનું શું?
ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી નીકળતા ઉત્સર્જન, કેમિકલયુક્ત પ્રવાહીનો અયોગ્ય નિકાલ અને નદીઓ તથા જળાશયોમાં છોડાતા પ્રદૂષિત પાણી સામે પણ સતત અને કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ. કેટલીક કંપનીઓના ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જનથી હવા પ્રદૂષિત થાય છે, જ્યારે અયોગ્ય રીતે છોડવામાં આવતું રાસાયણિક પાણી જળસ્રોતોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
આવા એકમો સામે નિયમિત તપાસ, ઉત્સર્જનનું મોનિટરિંગ, Effluent Treatment Plantની કાર્યક્ષમતા અને નિયમોના ઉલ્લંઘન બદલ જવાબદારી નક્કી કરવાની વ્યવસ્થા કેટલી મજબૂત છે? પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતા ઔદ્યોગિક એકમો સામે પણ એવી જ ગંભીરતા અને સાતત્ય સાથે કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
અહીં સવાલ ઉદ્યોગોનો વિરોધ કરવાનો નથી. ઉદ્યોગો રોજગારી અને અર્થતંત્ર માટે જરૂરી છે, પરંતુ વિકાસના નામે હવા અને પાણીની ગુણવત્તા સાથે બાંધછોડ કરવાનો અધિકાર કોઈને નથી.
પ્રદૂષણની જવાબદારી માત્ર નાગરિકોની જ છે?
પર્યાવરણની જાળવણી સામૂહિક જવાબદારી છે. નાગરિકોએ પણ ફટાકડાંનો બિનજરૂરી અતિરેક ટાળવો જોઈએ, કચરો ન ફેલાવવો જોઈએ અને પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં સહયોગ આપવો જોઈએ. પરંતુ સરકાર, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ, બાંધકામ ક્ષેત્ર અને ઔદ્યોગિક એકમોની જવાબદારી પણ એટલી જ મહત્ત્વની છે.
પ્રદૂષણ સામેની લડાઈ માત્ર તહેવારોની આસપાસ થતી ચર્ચા કે કામચલાઉ પ્રતિબંધોથી જીતી શકાશે નહીં. તેના માટે વર્ષભરનું મોનિટરિંગ, કડક અમલીકરણ, પારદર્શક આંકડા અને જવાબદારી નક્કી કરતી વ્યવસ્થા જરૂરી છે.
દિવાળીનો પ્રકાશ કોઈના સ્વાસ્થ્યના ભોગે ન હોવો જોઈએ, પરંતુ પ્રદૂષણ નિયંત્રણના નામે પરંપરા અને ઉત્સવની ખુશીઓને જ નિશાન બનાવવી પણ યોગ્ય નથી.
આખરે સવાલ એટલો જ છે કે દિવાળીના ચાર દિવસના ફટાકડાંથી જ જો પર્યાવરણની ચિંતા આટલી ગંભીર બની જતી હોય, તો બાકીના 361 દિવસ હવામાં ધૂળ અને ઝેરી ઉત્સર્જન ભેળવતી વ્યવસ્થાને કોણ રોકશે? હવામાં ધુમાડો છોડતી અને પાણીમાં કેમિકલ ઠાલવતી કંપનીઓ સામે કોણ ઊભું રહેશે?
પર્યાવરણ બચાવવું છે તો અભિગમ પણ સર્વગ્રાહી હોવો જોઈએ. દિવાળીની રોશની ઓછી કરવાની સલાહ આપતાં પહેલાં આખું વર્ષ પ્રદૂષણ ફેલાવતી વ્યવસ્થાના અંધારામાં પણ પ્રકાશ પાડવો પડશે!
દિવાળી પણ ઉજવાશે, પર્યાવરણ પણ બચશે — પરંતુ તેના માટે જવાબદારીનો હિસાબ સૌનો લેવો પડશે, માત્ર તહેવાર ઉજવનાર સામાન્ય નાગરિકનો નહીં!
