એક સમય એવો હતો જ્યારે જયપુરના રાજવી પરિવારની મહારાણી ગાયત્રી દેવી અને ઈન્દિરા ગાંધી એક જ શાળામાં ભણતા હતા, પરંતુ બાદમાં બંને વચ્ચે દુશ્મની થઈ ગઈ હતી. ઈમરજન્સી દરમિયાન ઈન્દિરા ગાંધીએ મહારાણી ગાયત્રી દેવીને 6 મહિના માટે જેલમાં મોકલી દીધા હતા. આ પછી, જ્યારે તે જેલમાંથી બહાર આવી, તેણે રાજકારણમાંથી સંન્યાસ લઈ લીધો.
જયપુર શાહી પરિવારના મહારાણી ગાયત્રી દેવી એ વિપક્ષી નેતાઓમાંના એક હતા જેમને ઇમરજન્સી દરમિયાન 1975માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીએ જેલમાં ધકેલી દીધા હતા. તે છ મહિના જેલમાં રહી અને બહાર આવ્યા પછી રાજકારણમાંથી નિવૃત્ત થઈ. એવું કહેવાય છે કે ઈન્દિરા ગાંધીને ખાસ કરીને રાણી ગાયત્રી દેવી પ્રત્યે દુશ્મની હતી. ચાલો એ જાણવાનો પ્રયત્ન કરીએ કે આવું કેમ હતું.
વિશ્વની સૌથી સુંદર મહિલાઓમાંની એક
ગાયત્રી દેવીનો જન્મ 23 મે 1919ના રોજ કૂચ બિહારના રાજવી પરિવારમાં થયો હતો. તેમની માતાનું નામ ઈન્દિરા રાજે હતું, જે બરોડાની રાજકુમારી હતી. ગાયત્રી દેવીના જન્મ સમયે રાઇડર હેગાર્ડ દ્વારા લખાયેલ પુસ્તક She: A History of Adventure ખૂબ પ્રખ્યાત હતું. આ વાર્તામાં આયેશા નામની જાદુઈ રાણી છે. આ રાણીના નામ પરથી રાણી ઈન્દિરા રાજેએ પોતાનું નામ આયેશા રાખ્યું હતું.
એવું કહેવાય છે કે માત્ર 12 વર્ષની ઉંમરે આયેશા જયપુર શાહી પરિવારના મહારાજા સવાઈ માન સિંહ બીજાને મળી અને તેમના પ્રેમમાં પડી ગઈ. ત્યારે સવાઈ માન સિંહ 21 વર્ષના હતા. બંનેના લગ્ન 1940માં થયા અને આયેશા મહારાણી ગાયત્રી દેવી બની. તે રાજા માન સિંહની ત્રીજી પત્ની હતી. તે સમયે રાણી ગાયત્રી દેવીની ગણના વિશ્વની સૌથી સુંદર મહિલાઓમાં થતી હતી. વોગ મેગેઝિને પણ તેને વિશ્વની સૌથી સુંદર મહિલાઓની યાદીમાં સ્થાન આપ્યું છે.
ઈન્દિરા ગાંધી અને ગાયત્રી દેવી એક જ શાળામાં ભણ્યા હતા
ઈન્દિરા ગાંધી અને ગાયત્રી દેવીએ બંગાળમાં ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર દ્વારા સ્થાપિત શાંતિનિકેતન શાળા પાઠ ભવનમાં સાથે અભ્યાસ કર્યો હતો. ત્યારથી બંને એકબીજાને ઓળખતા હતા. જોકે, બંને વચ્ચેની દુશ્મનીનું કારણ સુંદરતા હતી કે અન્ય કોઈ બાબત તે અંગે કોઈ દસ્તાવેજી પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી. વરિષ્ઠ પત્રકાર ખુશવંત સિંહે તેમના લખાણો અને ઈન્ટરવ્યુમાં ચોક્કસપણે નિર્દેશ કર્યો હતો કે ઈન્દિરા ગાંધી પોતે પણ પોતાની આસપાસની સુંદર મહિલાઓને સહન કરી શકતા નથી.
ઈન્દિરા ગાંધીએ પ્રિવી પર્સ નાબૂદ કરી હતી
જ્યારે રાજા માનસિંહ દ્વિતીય કોંગ્રેસ સરકારના રાજદ્વારી હતા, ત્યારે મહારાણી ગાયત્રી દેવી કોંગ્રેસની વિરુદ્ધમાં હતા. તેનું કારણ એવું કહેવાય છે કે ઈન્દિરા ગાંધીની આગેવાની હેઠળની તત્કાલીન કોંગ્રેસ સરકારે બંધારણમાં સુધારો કરીને પ્રિવી પર્સ (શાહી ભથ્થું) નાબૂદ કરી દીધું હતું. આના કારણે અન્ય રાજવી પરિવારોની સાથે જયપુરના રાજવી પરિવારે પણ ભથ્થા મળવાનું બંધ કરી દીધું હતું.
જો કે, તે પછીની વાત છે. ગાયત્રી દેવી પંડિત જવાહરલાલ નેહરુના સમયથી કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ ઉભા હતા. જ્યારે પંડિત નેહરુ સંસદમાં ચીન મુદ્દે બોલી રહ્યા હતા ત્યારે પણ ગાયત્રી દેવીએ તેમને અટકાવ્યા હતા. એવું કહેવામાં આવ્યું કે જો તમે (પંડિત નેહરુ) કંઈક જાણતા હોત તો આજે અમને મુશ્કેલી ન પડી હોત. આના પર પંડિત નેહરુનો જવાબ હતો કે મારે સ્ત્રી સાથે લડવું નથી. પંડિત નેહરુના સમયથી ચાલતો આ તણાવ જ્યારે ઈન્દિરા ગાંધીના હાથમાં કોંગ્રેસ અને દેશની કમાન આવી ત્યારે વધુ વધારો થયો.
ગાયત્રી દેવીએ સ્વતંત્ર પાર્ટી તરફથી ચૂંટણી લડી હતી
પંડિત નેહરુના સમયમાં જ્યારે ચક્રવર્તી રાજગોપાલાચારીએ સ્વતંત્ર પાર્ટીની રચના કરી ત્યારે ગાયત્રી દેવીએ આ પાર્ટીની ટિકિટ પર જયપુરથી લોકસભાની ચૂંટણી લડી હતી. 1962ની આ ચૂંટણીમાં તેણીએ માત્ર જીત જ નહીં પરંતુ રેકોર્ડ પણ બનાવ્યો હતો. તે પછી તે 1.92 લાખ મતોથી જીતી હતી અને મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, આ વિશ્વભરમાં જીતનો રેકોર્ડ હતો. 1965ની વાત છે. તત્કાલીન વડા પ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીએ મહારાણી ગાયત્રી દેવીને કોંગ્રેસમાં જોડાવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો પરંતુ તેમણે ના પાડી દીધી હતી અને ફરીથી કોંગ્રેસ સામે 1967ની ચૂંટણી લડી હતી અને જીતી હતી.
ઈમરજન્સી દરમિયાન ધરપકડ કરવામાં આવી હતી
આ વાત છે વર્ષ 1975ની. દેશમાં ઈમરજન્સી લાદવામાં આવી અને રાણી ગાયત્રી દેવી સારવાર માટે બોમ્બે (હાલ મુંબઈ) ગયા. ત્યાં તેને કહેવામાં આવ્યું કે સારવાર પૂરી થતાં જ તેની ધરપકડ થઈ શકે છે. આમ છતાં ગાયત્રી દેવી દિલ્હી પરત ફરી અને લોકસભામાં ગયા. ત્યાં વિપક્ષનો કોઈ સભ્ય હાજર નહોતો. વિરાક્ષની બધી બેન્ચ ખાલી પડી હતી. ત્યાંથી તે ઔરંગઝેબ રોડ પરના તેના ઘરે પહોંચી અને થોડા સમય પછી આવકવેરા વિભાગના અધિકારીઓ પણ ત્યાં પહોંચી ગયા. અધિકારીઓએ તેને અઘોષિત સોનું અને સંપત્તિ છુપાવવાના આરોપમાં ફોરેન એક્સચેન્જ એન્ડ સ્મગલિંગ એક્ટ હેઠળ ધરપકડ કરી અને તેને તિહાર જેલમાં મોકલી આપ્યો.
કટોકટી પછી રાજકારણને અલવિદા કહ્યું
જેલમાં ગાયત્રી દેવીની તબિયત સતત બગડી રહી હતી. તેથી તેને છ મહિના પછી છોડી દેવામાં આવ્યો. ઘરે પહોંચતા જ મહારાણી ગાયત્રી દેવીને કહેવામાં આવ્યું કે તેમને અને તેમના પરિવારના અન્ય સભ્યોની દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે. જો કે ઈમરજન્સી બાદ રાણી ગાયત્રી દેવીએ રાજકારણને અલવિદા કહી દીધું. તેમણે કહ્યું કે જે દેશમાં લોકશાહી એક તાનાશાહના હાથમાં હોય ત્યાં મારે રાજકારણ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.
સંજયના મૃત્યુ પર ફોન કર્યો, ઇન્દિરાએ વાત કરી નહીં
1980માં ઈન્દિરા ગાંધીના પુત્ર સંજય ગાંધીનું વિમાન દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ થયું હતું. કહેવાય છે કે રાણી ગાયત્રી દેવીએ ઈન્દિરા ગાંધીને ફોન કરીને શોક વ્યક્ત કર્યો હતો. જોકે ઈન્દિરા ગાંધીએ તેમની સાથે વાત કરવાનો ઈન્કાર કરી દીધો હતો. મહારાણી ગાયત્રી દેવીનું 29 જુલાઈ 2009ના રોજ 90 વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું.
