Acid Rain Iran War: અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ બંને મળીને ઈરાન પર મહાવિનાશક બોમ્બથી હુમલા કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ ઈરાન પણ સેંકડો મિસાઈલોના મારો ચલાવીને સમગ્ર ખાડી વિસ્તારમાં ભયાનક જવાબી હુમલા કરી રહ્યું છે. ઈરાની નૌસેના હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તેલ ટેન્કરો પર હુમલા કરી રહી છે જેનાથી અનેક જહાજો તબાહ થઈ ગયા છે. તો બીજી તરફ ઓમાનથી લઈને સાઉદી સુધીના તેલ ક્ષેત્રો પર ઈરાને ડ્રોન અને મિસાઈલ હુમલા કર્યા છે. અમેરિકા-ઈઝરાયેલે પણ ઈરાનના તેલ મથકોને નિશાન બનાવ્યા છે. આ દરમિયાન ઈરાનમાં તેજાબી વરસાદ થયો છે જેને ‘બ્લેક રેન’ (કાળો વરસાદ) પણ કહેવામાં આવી રહ્યો છે. આનાથી ઈરાની નાગરિકોએ માથાનો દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને તેલના અંશથી ભરેલા વરસાદની ફરિયાદ કરી છે. ઈરાનની રેડ ક્રીસન્ટ સોસાયટીનું કહેવું છે કે અમેરિકી-ઈઝરાયેલી હુમલા બાદ આ વરસાદ ખૂબ જ ખતરનાક અને તેજાબથી ભરેલો હોઈ શકે છે.
આ દિવસોમાં દુનિયાની ઉર્જા રાજનીતિ કાગળ પર ખેંચાયેલી એક પાતળી રેખા પર ટકેલી છે. પશ્ચિમ એશિયાના હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની બે માઈલ પહોળી દરિયાઈ પટ્ટી એ રેખા છે. તે દક્ષિણમાં ઓમાન, સંયુક્ત આરબ અમીરાત અને ઉત્તરમાં ઈરાન વચ્ચે સ્થિત છે, જ્યાંથી પસાર થઈને વિશ્વમાં કાચું તેલ અને પ્રવાહી પ્રાકૃતિક ગેસ (LNG) પહોંચે છે. આ વિશ્વનું મહત્વનું તેલ સંચાલન બિંદુ છે, જે પર્શિયન ગલ્ફ અને ઓમાનની ખાડીને જોડે છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ અને ઉર્જા પુરવઠો: હોર્મુઝ જળમાર્ગના માધ્યમથી વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ પુરવઠાનો 20 ટકા હિસ્સો અવરોધાયો છે. અહીંથી વૈશ્વિક તેલ ઉત્પાદનનો ત્રીજો ભાગ અને પ્રાકૃતિક ગેસનો લગભગ પાંચમો ભાગ પસાર થાય છે. વર્ષ 2024માં હોર્મુઝથી પસાર થતા 84 ટકા તેલ અને 83 ટકા એલએનજીનો પુરવઠો એશિયાઈ બજારો સુધી પહોંચ્યો હતો.
તેલ ટેન્કર અને રિફાઇનરી પર હુમલાની અસર: હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં યુનાઈટેડ કિંગડમ મેરીટાઈમ ટ્રેડ ઓપરેશન્સ (UKMTO) ના રિપોર્ટ અનુસાર ત્રણ કાર્ગો શિપમાં આગ લાગી ગઈ છે. ઓમાનની ખાડીમાં તેલ ટેન્કર પર હુમલો થયો. તેલ ડેપો અને રિફાઇનરી પરના હુમલાથી તેહરાનમાં ધુમાડાના ગોટેગોટા છવાઈ ગયા છે. તેલ સળગવાથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ, નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ, પાર્ટિક્યુલેટ મેટર (PM) (ધુમ્મસ/ધુમાડો) અને કાર્બન મોનોક્સાઇડ (CO) તેમજ અન્ય હાનિકારક હાઇડ્રોકાર્બન ઉત્સર્જિત થાય છે.
તેલ બાળવાથી ખતરનાક વાયુઓ અને બારીક કણો (PM) નું એક જટિલ મિશ્રણ નીકળે છે જે અનેક પ્રકારની તાત્કાલિક અને લાંબા ગાળાની પ્રતિકૂળ સ્વાસ્થ્ય અસરોનું કારણ બની શકે છે. આ મુખ્યત્વે શ્વસન, હૃદય અને ચેતાતંત્રને અસર કરે છે. આ પ્રદૂષકો શ્વસન રોગ, ફેફસાના રોગ, તેજાબી વરસાદ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગનું કારણ બને છે. આ ઘટનાઓની અસર પર વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) એ ચેતવણી આપી છે કે તે આસપાસના રહેવાસીઓ માટે ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
જોખમ સ્કોર: ‘ઝીરો કાર્બન એનાલિટિક્સ’ ના તાજા બ્રીફિંગ અનુસાર હોર્મુઝ જળમાર્ગ અવરોધિત રહેવાની સીધી અને સૌથી ઊંડી અસર એશિયા પર પડશે. આ એશિયા અને યુરોપમાં ગંભીર ઉર્જા સંકટ પેદા કરી શકે છે. આમાં 4 દેશો – ચીન, ભારત, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા – કુલ તેલ પ્રવાહનો 75 ટકા અને એલએનજીનો 59 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. જાપાનના કુલ ઉર્જા વપરાશનો 87 ટકા આયાત કરેલા અશ્મિભૂત ઈંધણ (Fossil Fuels) માંથી આવે છે. દક્ષિણ કોરિયામાં આ આંકડો 81 ટકા છે. આનાથી વિપરીત, ચીનની આયાતી અશ્મિભૂત ઈંધણ પર નિર્ભરતા લગભગ 20 ટકા અને ભારતની 35 ટકા છે. આ આધારે તૈયાર કરાયેલા જોખમ સ્કોરમાં જાપાન સૌથી ઉપર છે, ત્યારબાદ દક્ષિણ કોરિયા, પછી ભારત અને ચીન આવે છે.
જાપાન પર પ્રભાવ: વિશ્લેષણ જણાવે છે કે જાપાનની સ્થિતિ સૌથી સંવેદનશીલ છે. જાપાન આજે એક વળાંક પર ઉભું છે. વર્ષ 2011 ના ફુકુશિમા અકસ્માત બાદ તેણે પરમાણુ ઉર્જા પરની નિર્ભરતા ઘટાડી અને અશ્મિભૂત ઈંધણનો હિસ્સો વધાર્યો. જોકે વર્ષ 2025 ની સાતમી વ્યૂહાત્મક ઉર્જા યોજનામાં વર્ષ 2040 સુધીમાં રિન્યુએબલ એનર્જીનો હિસ્સો 50 ટકા સુધી લઈ જવાની વાત કરી છે, તેમ છતાં 30 થી 40 ટકા વીજ ઉત્પાદન આયાતી અશ્મિભૂત ઈંધણ પર નિર્ભર રહેવાની સંભાવના છે.
તેલ અને ગેસની કિંમતો: મધ્ય પૂર્વમાંથી તેલની નિકાસ બંધ થવાથી વૈશ્વિક તેલ અને ગેસની કિંમતો આસમાને પહોંચી રહી છે. કાચા તેલના ભાવ 4.7% વધીને જાન્યુઆરી 2025 પછીના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચી ગયા છે. યુરોપિયન ગેસના ભાવમાં પણ 40% તેજી આવી. ખાંડ, ખાતર અને સોયાબીનના ભાવમાં પણ વધારો થયો છે. જો હોર્મુઝમાં અવરોધ ચાલુ રહે છે, તો કિંમતો 130 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે.
ગેસ બજાર પર અસર: ઓક્સફોર્ડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એનર્જી સ્ટડીઝ મુજબ, જો આ જળમાર્ગ એક વર્ષ માટે બંધ રહે છે, તો વૈશ્વિક એલએનજી પુરવઠામાં 15 ટકાનો ઘટાડો થઈ શકે છે. જાપાનમાં એલએનજીની કિંમતો 170 ટકા સુધી વધી શકે છે.
યુદ્ધ, તણાવ અને ઉર્જા સુરક્ષા:
વર્ષ 1973 માં રશિયાએ યુરોપમાં ગેસ પ્રવાહને પ્રતિબંધિત કર્યો, ઓપેક (OPEC) ની કાર્યવાહી.
વર્ષ 2020 માં, ચીને ઓસ્ટ્રેલિયા પર અનૌપચારિક કોલસા આયાત પ્રતિબંધ લગાવ્યો.
વર્ષ 2022 માં, યુક્રેન-રશિયાના કારણે યુરોપિયન યુનિયનને પોતાની સપ્લાય ચેઇનમાં વિવિધતા લાવવી પડી.
વર્ષ 2026 માં અમેરિકા દ્વારા વેનેઝુએલા પર કરવામાં આવેલા હુમલાને તેના તેલ ભંડારો પર નિયંત્રણના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે.
વર્ષ 2026 માં, ઈરાન યુદ્ધમાં હોર્મુઝ જળમાર્ગના માધ્યમથી વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો છે.
રિન્યુએબલ એનર્જી અને વિદ્યુતીકરણ છે ઉકેલ: અશ્મિભૂત ઈંધણ આધારિત આયાત પર ખૂબ જ વધારે નિર્ભરતા દેશોને ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) ઝટકાઓ સામે અસુરક્ષિત બનાવે છે. એવામાં રિન્યુએબલ એનર્જી અને વિદ્યુતીકરણ, ઉર્જા સુરક્ષાના લાંબા ગાળાના ઉકેલો છે. રિન્યુએબલ એનર્જીથી આયાત કરેલા, અસ્થિર અશ્મિભૂત ઈંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
