World Bipolar Day: ૩૦ માર્ચના રોજ ‘વર્લ્ડ બાયપોલર ડે’ ઉજવવામાં આવે છે જેથી આ રોગ પ્રત્યે લોકોને જાગૃત કરી શકાય. આ વખતે વર્લ્ડ બાયપોલર ડેની થીમ ‘બાયપોલર સ્ટ્રોંગ’ છે. મહિલાઓ અને પુરુષોમાં આ રોગના સંકેતો અલગ-અલગ જોવા મળે છે.
મહિલાઓમાં બાયપોલર ડિસઓર્ડરના સંકેતોને અવારનવાર ‘મૂડ સ્વિંગ’ સમજી લેવામાં આવે છે, જેના કારણે રોગની જાણ મોડી થાય છે અને સમસ્યા વધુ જટિલ બની જાય છે. બાયપોલર ડિસઓર્ડર પુરુષો અને મહિલાઓ બંનેને અસર કરે છે, પરંતુ મહિલાઓમાં તેના લક્ષણો અલગ હોય છે.
મહિલાઓ પર હોર્મોન્સની અસર
મહિલાઓના જીવન પર હોર્મોન્સની ઊંડી અસર હોય છે, તેથી તેમનામાં બાયપોલર ડિસઓર્ડરની અસર બાયોલોજિકલ અને હોર્મોનલ પણ હોય છે. સાથે જ આમાં સામાજિક કારણો પણ હોઈ શકે છે. પુરુષ અને મહિલામાં આ તફાવત તેમના વ્યવહારમાં પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે, જેના કારણે બંનેની સારવારની પ્રક્રિયા પણ અલગ હોઈ શકે છે.
મિક્સ્ડ એપિસોડની અસર
મહિલાઓમાં બાયપોલર ડિસઓર્ડરની એક ખાસ વિશેષતા ‘મિક્સ્ડ એપિસોડ’ (Mixed Episodes) નો અનુભવ કરવો છે, જેમાં ડિપ્રેશન અને મેનિયાના લક્ષણો એકસાથે દેખાય છે. ઉદાહરણ તરીકે- મહિલાઓ એક જ સમયે ઉદાસી, નિરાશા કે થાક અનુભવી શકે છે અને તે જ સમયે તેમને બેચેની, ચીડિયાપણું, મનમાં ઘણા બધા વિચારો આવવા કે ઊંઘ ન આવવાની સમસ્યા પણ હોઈ શકે છે. આ સ્થિતિ મહિલાની સાથે રહેતી વ્યક્તિ અને હેલ્થ એક્સપર્ટ બંનેને મૂંઝવણમાં મૂકી શકે છે. મહિલાઓમાં અવારનવાર આ સમસ્યાને એન્ઝાયટી કે ડિપ્રેશન સમજી લેવામાં આવે છે.
મિક્સ્ડ એપિસોડ દરમિયાન મેનિયાની બેચેની અને ડિપ્રેશનની નિરાશા એકસાથે મળી જાય છે, જેનાથી વ્યવહાર એગ્રેસિવ (આક્રમક) થઈ શકે છે અને ભાવનાત્મક અસ્થિરતાનું જોખમ વધી જાય છે.
રેપિડ સાયકલિંગના લક્ષણો
મહિલાઓમાં ‘રેપિડ સાયકલિંગ’ (Rapid Cycling) ની શક્યતા પણ વધુ હોય છે, જેમાં મૂડ એપિસોડ ખૂબ જ ઝડપથી બદલાય છે. આ ફેરફાર ક્યારેક થોડા દિવસોમાં તો ક્યારેક અઠવાડિયામાં જોવા મળી શકે છે. આનાથી આ સ્થિતિ અનિશ્ચિત અને નિયંત્રિત કરવામાં મુશ્કેલ લાગે છે. આની અસર મહિલાના ડેઈલી લાઈફ, સંબંધો અને કામ પર પણ પડે છે. રેપિડ સાયકલિંગનો સંબંધ અવારનવાર હોર્મોનલ ફેરફારો સાથે હોય છે.
મહિલાઓમાં બાયપોલર ડિસઓર્ડર ક્યારે થાય છે?
મહિલાઓના શરીરમાં જ્યારે પણ હોર્મોનલ ફેરફાર થાય છે ત્યારે તેમને બાયપોલર ડિસઓર્ડર થવાની શક્યતા વધી જાય છે જેમ કે-
પ્રેગ્નન્સી દરમિયાન: પ્રેગ્નન્સીને સામાન્ય રીતે ભાવનાત્મક સ્થિરતાનો સમય માનવામાં આવે છે, પરંતુ બાયપોલર ડિસઓર્ડરથી પીડાતી મહિલાઓ માટે આ સંવેદનશીલ સમય હોઈ શકે છે. કેટલીક મહિલાઓમાં આ દરમિયાન લક્ષણો નિયંત્રિત રહે છે, જ્યારે કેટલીક મહિલાઓમાં તે વધી શકે છે.
પ્રસૂતિ પછી: મહિલાઓ માટે પ્રસૂતિ પછીનો સમય સૌથી વધુ જોખમી હોય છે. આ દરમિયાન મહિલાઓમાં ગંભીર મૂડ એપિસોડ વિકસિત થવાની શક્યતા વધુ હોય છે. પોસ્ટપાર્ટમ સાયકોસિસ એક ગંભીર સ્થિતિ છે, જેમાં ભ્રમ અને અતિશય મૂડ પરિવર્તન થાય છે, અને તેમાં તાત્કાલિક તબીબી સહાયની જરૂર હોય છે.
મેનોપોઝ સ્ટેજમાં: બાયપોલર ડિસઓર્ડરની સ્થિતિને મેનોપોઝ વધુ જટિલ બનાવી દે છે. આ સમયે એસ્ટ્રોજન હોર્મોનનું સ્તર ધીરે ધીરે ઓછું થાય છે, જેનાથી મૂડની અસ્થિરતા વધી શકે છે. જે મહિલાઓ પહેલાથી જ બાયપોલર ડિસઓર્ડરથી ગ્રસ્ત છે, તેમનામાં આ લક્ષણો ફરીથી જોવા મળી શકે છે.
મહિલાઓના વ્યવહારને સમજો
મહિલાઓના જીવનમાં ઘણી સામાજિક જવાબદારીઓ હોય છે, જે અવારનવાર મહિલાઓના જીવનમાં તણાવ પેદા કરી શકે છે, જે મૂડ એપિસોડને ટ્રિગર કરી શકે છે. મહિલાઓમાં બાયપોલર ડિસઓર્ડરના લક્ષણોની વહેલી ઓળખ કરવામાં આવે તો સારવાર ઝડપથી થઈ શકે છે. જાગૃતિથી મહિલાઓને આ રોગથી બચાવી શકાય છે.
