Indus Waters Treaty India Pakistan: ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે પાણીનો મુદ્દો વિતેલા વર્ષથી ચર્ચામાં છે. વિતેલા વર્ષે એપ્રિલમાં પહેલગામમાં થયેલા આતંકી હુમલા બાદ ભારતે પાકિસ્તાન સાથેની સિંધુ જળ સંધિને મોકૂફ (સસ્પેન્ડ) કરી દીધી હતી. ત્યારથી આ મુદ્દો સતત ચર્ચામાં રહ્યો છે કારણ કે સિંધુ નદી બેસિન બંને દેશોના આશરે ૩૦ કરોડ લોકો માટે જીવનરેખા છે. આમાં ખેતી માટે સિંચાઈથી લઈને ઉર્જા ઉત્પાદન સુધીનો સમાવેશ થાય છે. એક્સપર્ટનું કહેવું છે કે તણાવ છતાં કોઈ બેકડોર વાતચીત વસ્તુઓને પાટા પર લાવવામાં મદદ કરી શકે છે.
પર્યાવરણ બાબતોના એક્સપર્ટ ભાર્ગવી ભારદ્વાજ અને ડોક્ટર બીટ્રિસ મોસેલોએ ચાથમ હાઉસમાં પોતાના લેખમાં સિંધુ જળ સંધિના મુદ્દે વાત કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે ૧૯૬૦ની સંધિ પર તાજેતરના વર્ષોમાં દબાણ ઘણું વધી ગયું છે. ખાસ કરીને ઉનાળામાં ભારત નદીના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં (ડાઉનસ્ટ્રીમ) પાકિસ્તાન તરફ જતા પાણીના પ્રવાહને ઓછો કરી શકે છે. જો આવું થાય તો બંને દેશો વચ્ચે સંકટ વધુ વધી શકે છે.
દબાણમાં એક મજબૂત સંધિ
સિંધુ જળ સંધિનું લાંબા સમય સુધી ટકી રહેવું પરસ્પર સમજણ પર ટકેલું હતું પરંતુ હવે સિંધુ બેસિનની જળ-સંબંધિત સ્થિતિઓ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. આ વિસ્તારમાં ગ્લેશિયરો ઓગળવાનો દર દુનિયામાં સૌથી વધુ છે. ૨૦૦૧ થી ૨૦૨૧ ની વચ્ચે સિંધુ બેસિનમાં વર્ષભર રહેતા બરફ અને ગ્લેશિયરોનો વ્યાપ ૨૪.૮ ટકા સુધી ઘટી ગયો છે.
સુરક્ષા ચિંતાઓના જવાબમાં ભારતનું સંધિને મોકૂફ રાખવું એ દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં એક મોટા ફેરફારનો સંકેત છે. જેમ જેમ વિશ્વાસ ઓછો થઈ રહ્યો છે તેમ સંધિના અર્થઘટનમાં મતભેદો વધી રહ્યા છે. આનાથી વિવાદો ઉકેલવા વધુ મુશ્કેલ બની ગયા છે. ભારત-પાકિસ્તાન સિવાય પણ દુનિયાના ઘણા ભાગોમાં આવું જોવા મળ્યું છે.
સિંધુ સંધિ અને જળવાયુ પરિવર્તન
ભાર્ગવી ભારદ્વાજ અને ડોક્ટર બીટ્રિસ મોસેલોનું કહેવું છે કે સિંધુ જળ સંધિના માળખાને ફરીથી સક્રિય કરવું ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વિશ્વાસ કાયમ કરવાની દિશામાં એક શરૂઆતનું પગલું સાબિત થઈ શકે છે. જોકે જળવાયુ પરિવર્તનને કારણે સંસાધનો પર વધતા દબાણથી પરસ્પર સહયોગ જાળવી રાખવા માટે જરૂરી વિશ્વાસ ઝડપથી નબળો પડી રહ્યો છે.
ભાર્ગવી અને બીટ્રિસના જણાવ્યા અનુસાર, ‘પડકારરૂપ ભૌગોલિક-રાજકીય સંબંધો છતાં પાણીના મુદ્દે સતત સહયોગ શક્ય બની શકે છે. આ તણાવ ઘટાડવા અને ટકાઉ શાંતિ સ્થાપવાની દિશામાં સૌથી અસરકારક રસ્તાઓમાંથી એક હોઈ શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સામે આજે એ પડકાર છે કે પાણી સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ અને જળવાયુ પરિવર્તન સાથે સંવેદનશીલતાથી કામ લેવામાં આવે.’
