Hydrogen Production Technology: દુનિયાભરમાં ક્લીન એનર્જીની શોધ તેજ થઈ રહી છે. હાઈડ્રોજનને ભવિષ્યનું સૌથી સ્વચ્છ બળતણ માનવામાં આવે છે. અત્યાર સુધી હાઈડ્રોજન બનાવવાની પ્રક્રિયા ઘણી મોંઘી અને જટિલ રહી છે. પરંતુ જાપાનના વૈજ્ઞાનિકોએ એક એવી રીત શોધી કાઢી છે જે માની લેવી પણ મુશ્કેલ લાગે છે. તેમણે માત્ર લોખંડના આયન અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ (UV) પ્રકાશની મદદથી હાઈડ્રોજન તૈયાર કરી લીધો છે.
રિપોર્ટ અનુસાર, ક્યુશુ યુનિવર્સિટીની ફેકલ્ટી ઓફ એન્જિનિયરિંગના એસોસિએટ પ્રોફેસર તાકાહિરો માત્સુમોટો અને તેમની ટીમ એક રિસર્ચ કરી રહી હતી. તેમનો હેતુ સસ્તા તત્વોમાંથી કેટાલિસ્ટ એટલે કે ઉત્પ્રેરક તૈયાર કરવાનો હતો. આ દરમિયાન એક કંટ્રોલ એક્સપેરિમેન્ટમાં તેમણે મેથેનોલ, આયર્ન આયન અને સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડને મિશ્ર કર્યા. જ્યારે આ દ્રાવણ પર અલ્ટ્રાવાયોલેટ લાઈટ નાખવામાં આવી, ત્યારે જે થયું તેણે સૌને હેરાન કરી દીધા. આ મિશ્રણમાંથી મોટી માત્રામાં હાઈડ્રોજન ગેસ નીકળવા લાગ્યો. માત્સુમોટો કહે છે, ‘શરૂઆતમાં તો આના પર વિશ્વાસ કરવો જ મુશ્કેલ હતો.’ તેમણે આને એક સુખદ અકસ્માત ગણાવ્યો જેણે વિજ્ઞાનની નવી રાહ ખોલી દીધી છે.
હાઈડ્રોજન ઉત્પાદનની આ નવી ટેકનિક કેમ આટલી ખાસ છે?
આજકાલ મોટાભાગનો હાઈડ્રોજન ફોસિલ ફ્યુઅલ એટલે કે અશ્મિભૂત ઈંધણમાંથી બનાવવામાં આવે છે. આનાથી પર્યાવરણ પર ખરાબ અસર પડે છે. હાઈડ્રોજનને મેથેનોલ જેવા આલ્કોહોલમાંથી પણ કાઢી શકાય છે, પરંતુ આ માટે ખૂબ મોંઘા અને દુર્લભ મેટલ્સ ધરાવતા કેટાલિસ્ટની જરૂર પડે છે. લોખંડ પૃથ્વી પર સૌથી વધુ જોવા મળતું અને સસ્તું મેટલ છે. આ નવા રિસર્ચમાં લોખંડનો ઉપયોગ કરીને તેટલી જ ઝડપથી હાઈડ્રોજન બનાવવામાં આવ્યો, જેટલી મોંઘા કેટાલિસ્ટથી બને છે. વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું કે આનો હાઈડ્રોજન ઉત્પાદન દર ૯૨૧ મિલીમોલ પ્રતિ કલાક પ્રતિ ગ્રામ કેટાલિસ્ટ રહ્યો, જે અત્યાર સુધીની શ્રેષ્ઠ સિસ્ટમની બરાબર છે.
શું માત્ર મેથેનોલથી જ હાઈડ્રોજન બનાવી શકાય છે?
આ રિસર્ચની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની વર્સેટિલિટી છે. વૈજ્ઞાનિકોએ ટેસ્ટ કર્યો અને જાણ્યું કે આ પદ્ધતિ માત્ર મેથેનોલ સુધી મર્યાદિત નથી. આનાથી એથેનોલ અને પ્રોપેનોલ જેવા બીજા આલ્કોહોલમાંથી પણ હાઈડ્રોજન કાઢી શકાય છે. આ ઉપરાંત, બાયોમાસ સાથે જોડાયેલી વસ્તુઓ જેવી કે ગ્લુકોઝ, સ્ટાર્ચ અને સેલ્યુલોઝમાંથી પણ હાઈડ્રોજન બનાવવામાં સફળતા મળી છે. જોકે, અત્યારે ગ્લુકોઝ જેવી વસ્તુઓ સાથે આનું પરફોર્મન્સ થોડું ઓછું છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં તેને બહેતર બનાવવાની પૂરી સંભાવના છે. આ ટેકનિક કચરામાંથી ઉર્જા બનાવવાની દિશામાં પણ મોટું પગલું સાબિત થઈ શકે છે.
શું આ પૂરી પ્રક્રિયામાં કોઈ મોટો પડકાર પણ છે?
દરેક મોટી શોધ સાથે કેટલાક સવાલો પણ જોડાયેલા હોય છે. માત્સુમોટોની ટીમનું કહેવું છે કે તેઓ હજુ સુધી આ પૂરી રિએક્શનના ચોક્કસ મિકેનિઝમને સમજી શક્યા નથી. એટલે કે આ પ્રક્રિયા આંતરિક રીતે કેવી રીતે કામ કરે છે, તેની બારીકાઈઓ જાણવાની બાકી છે. આ ઉપરાંત અન્ય પદાર્થો સાથે આની એફિશિયન્સી વધારવી પણ એક પડકાર છે. તેમ છતાં, આ ટેકનિક એટલી સરળ છે કે તેને કોઈ પણ દોહરાવી શકે છે. પ્રોફેસર માત્સુમોટો કહે છે કે તે ઈચ્છે છે કે બાળકો પણ આ ટ્રાય કરે જેથી તેઓ વિજ્ઞાન તરફ આકર્ષાય.
ભવિષ્યની ક્લીન એનર્જી માટે આ કેટલો મોટો બદલાવ છે?
હાઈડ્રોજનનો ઉપયોગ જ્યારે બળતણ તરીકે થાય છે, ત્યારે કાર્બન ડાયોક્સાઈડ નથી નીકળતો. તે માત્ર પાણીની વરાળ છોડે છે. જો આ નવી અને સસ્તી પદ્ધતિને મોટા પાયે લાગુ કરવામાં આવે, તો હાઈડ્રોજન કાર અને પાવર પ્લાન્ટ્સ ચલાવવા ખૂબ સસ્તા થઈ જશે. લોખંડ જેવા સસ્તા મેટલ અને પ્રકાશનો ઉપયોગ સસ્ટેનેબિલિટીની દિશામાં માઈલસ્ટોન છે. આવનારા સમયમાં ઓપ્ટિમાઈઝેશન દ્વારા આ ટેકનિકને વધુ સારી બનાવવામાં આવશે. આ શોધ આપણને ફોસિલ ફ્યુઅલ પર નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામે લડવામાં મોટી મદદ કરી શકે છે.
