IDBI Bank Sale Controversy: IDBI બેંકના ખાનગીકરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન કેનેડાના વ્યાવસાયિક સમૂહ ફેયરફેક્સ (Fairfax Financial Holdings) સાથે જોડાયેલી ભારતીય કંપનીઓના બોર્ડમાં ઘણા પૂર્વ સરકારી અધિકારીઓ, નિયમનકારો અને જાહેર ક્ષેત્રની નાણાકીય સંસ્થાઓના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી. બિઝનેસ વર્લ્ડની એક તપાસ અનુસાર, આ નેટવર્કમાં નીતિ આયોગના પૂર્વ CEO, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)ના પૂર્વ ડેપ્યુટી ગવર્નર, ભારતીય સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ (SEBI)ના પૂર્વ સભ્ય, પૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ અને LICના પૂર્વ અધ્યક્ષ સહિત 17 લોકો સામેલ છે.
- LIC અને થોમસ કુકના બોર્ડમાં એકસાથે રહ્યા મહાલિંગમ
- IDBI બેંકની વેચાણ પ્રક્રિયા પર અગાઉ પણ સવાલો ઊઠ્યા
- IDBI બેંકનું વેચાણ શરૂ થયા પછી ફેયરફેક્સમાં 17 પૂર્વ અધિકારીઓની નિમણૂક
- RBIના પૂર્વ અધિકારીઓને ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલી કંપનીઓમાં મહત્ત્વપૂર્ણ હોદ્દા
- નીતિ આયોગના પૂર્વ CEO અમિતાભ કાંત ફેયરફેક્સના સલાહકાર બન્યા
- પૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ ગિરિધર અરમાને પણ ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયા
- IDBI બેંકના વેચાણને લઈને ઊભા થયેલા પાંચ મહત્ત્વપૂર્ણ સવાલો
આ નિમણૂકોમાં સૌથી મહત્ત્વનો મામલો ગુરુમૂર્તિ મહાલિંગમનો છે. તેઓ સાત મહિના સુધી ભારતીય જીવન વીમા નિગમ (LIC) અને ફેયરફેક્સના નિયંત્રણ હેઠળની થોમસ કુક ઇન્ડિયા, બંનેના બોર્ડમાં સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર રહ્યા હતા. આ દરમિયાન LIC IDBI બેંકમાં પોતાની હિસ્સેદારી વેચી રહી હતી, જ્યારે ફેયરફેક્સ બેંક ખરીદવા માટે બોલી લગાવી રહી હતી.
બિઝનેસ વર્લ્ડના અહેવાલ અનુસાર, આ નિમણૂકોને લઈને કોઈ વ્યક્તિ પર IDBI બેંકના વેચાણને પ્રભાવિત કરવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો નથી. એવો કોઈ જાહેર પુરાવો પણ નથી કે આ અધિકારીઓએ બેંકની વેચાણ પ્રક્રિયામાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. પરંતુ નિમણૂકોની તારીખો, સંબંધિત સંસ્થાઓમાં તેમની ભૂમિકાઓ અને ફેયરફેક્સના ભારતીય વ્યવસાયમાં પૂર્વ અધિકારીઓની હાજરી અનેક સવાલો ઊભા કરે છે.
LIC અને થોમસ કુકના બોર્ડમાં એકસાથે રહ્યા મહાલિંગમ
19 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ ગુરુમૂર્તિ મહાલિંગમ ફેયરફેક્સના નિયંત્રણ હેઠળની થોમસ કુક ઇન્ડિયાના બોર્ડમાં સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયા હતા. તે સમયે તેઓ LICના સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર પણ હતા. LIC પાસે IDBI બેંકમાં 30.24 ટકા હિસ્સેદારી હતી. આ બેંકના વેચાણ માટે રજૂ કરવામાં આવેલા નિયંત્રણકારી હિસ્સાનો અડધો ભાગ હતો. મહાલિંગમ LICના રોકાણ સંબંધિત નિર્ણયો પર દેખરેખ રાખતી રોકાણ સમિતિના સભ્ય પણ હતા.
અહેવાલ અનુસાર, મહાલિંગમની થોમસ કુકમાં નિમણૂકના માત્ર 20 દિવસ પછી સરકારે IDBI બેંકના વેચાણ માટે અંતિમ બોલીઓ મંગાવી હતી. આગામી સાત મહિના દરમિયાન IDBI બેંકની વેચાણ પ્રક્રિયામાં ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ બની હતી. પ્રથમ બોલીઓ સફળ થઈ નહોતી, અનામત કિંમતને બાજુ પર રાખવામાં આવી હતી અને ફેયરફેક્સે સુધારેલી દરખાસ્ત રજૂ કરી હતી. ત્યારબાદ તે દરખાસ્ત ખોલવામાં આવી હતી. આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન મહાલિંગમ બંને કંપનીઓના બોર્ડમાં રહ્યા હતા. એક તરફ તેઓ બેંક વેચનારી LICના ડિરેક્ટર હતા, તો બીજી તરફ સંભવિત ખરીદદાર ફેયરફેક્સના નિયંત્રણ હેઠળની કંપનીના ડિરેક્ટર હતા.
28 જુલાઈ 2026ના રોજ મહાલિંગમનો LICમાં કાર્યકાળ પૂરો થયો હતો. તેના 11 અઠવાડિયા પછી કેબિનેટે 14 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ IDBI બેંકનું વેચાણ ફેયરફેક્સની તરફેણમાં પ્રતિ શેર 81 રૂપિયાના ભાવે મંજૂર કર્યું હતું. અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે મહાલિંગમે IDBI બેંક સાથે સંબંધિત LICના કોઈ નિર્ણયમાં ભાગ લીધો હતો, તેનો કોઈ જાહેર રેકોર્ડ નથી. LICએ પણ એ સ્પષ્ટ કર્યું નથી કે મહાલિંગમે થોમસ કુકમાં પોતાની નિમણૂકની જાણ LICને કરી હતી કે નહીં. એ પણ સ્પષ્ટ નથી કે તેમણે બેંકના વેચાણ સાથે સંબંધિત કોઈ ચર્ચાથી પોતાને અલગ રાખ્યા હતા કે નહીં.
IDBI બેંકની વેચાણ પ્રક્રિયા પર અગાઉ પણ સવાલો ઊઠ્યા
બિઝનેસ વર્લ્ડે અગાઉ નાણાં મંત્રાલયની એક આંતરિક નોંધના આધારે અહેવાલ આપ્યો હતો કે ફેયરફેક્સની બોલી ખોલ્યા પછી અધિકારીઓએ પોતાની જ અનામત કિંમતને બાજુ પર રાખી દીધી હતી અને ત્યારબાદ નવા મૂલ્યાંકનનો આદેશ આપ્યો હતો. અહેવાલ અનુસાર, નવા મૂલ્યાંકનમાં બેંકની કિંમત બોલી કરતાં ઓછી નીકળી હતી. સરકારનું કહેવું છે કે IDBI બેંકની વેચાણ પ્રક્રિયામાં યોગ્ય પ્રક્રિયાનું પાલન કરવામાં આવ્યું છે.
મહાલિંગમના કિસ્સામાં હિતોના સંભવિત ટકરાવનો સવાલ એટલા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તેઓ LICની રોકાણ સમિતિના સભ્ય હતા અને ફેયરફેક્સના નિયંત્રણ હેઠળની કંપનીના બોર્ડમાં પણ સામેલ હતા. જોકે, અહેવાલ એ પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે એવો કોઈ જાહેર પુરાવો નથી કે IDBI બેંકના વેચાણ સાથે સંબંધિત કોઈ નિર્ણય મહાલિંગમની સમિતિ સમક્ષ આવ્યો હતો અથવા તેમણે કોઈ નિર્ણયને પ્રભાવિત કર્યો હતો.
IDBI બેંકનું વેચાણ શરૂ થયા પછી ફેયરફેક્સમાં 17 પૂર્વ અધિકારીઓની નિમણૂક
સરકારે 7 ઑક્ટોબર 2022ના રોજ IDBI બેંકના ખાનગીકરણ માટે રસપત્રો (Expression of Interest) મંગાવ્યાં હતાં. ત્યારબાદનાં ચાર વર્ષ દરમિયાન, જ્યારે સરકાર બેંકમાં નિયંત્રણકારી હિસ્સેદારી વેચવાની પ્રક્રિયા આગળ વધારી રહી હતી, ત્યારે ફેયરફેક્સ સમૂહની ભારતીય કંપનીઓમાં પૂર્વ સરકારી અધિકારીઓ અને નિયમનકારોની નિમણૂકો પણ થતી રહી હતી. બિઝનેસ વર્લ્ડની તપાસમાં ફેયરફેક્સ ફાઇનાન્શિયલ, ફેયરફેક્સ ઇન્ડિયા અને તેમની ભારતીય કંપનીઓ સાથે જોડાયેલા 17 પૂર્વ જાહેર અધિકારીઓની વિગતો સામે આવી છે.
આમાં:
આઠ પૂર્વ અમલદારો અથવા નિયમનકારી અધિકારીઓ છે.
આઠ જાહેર ક્ષેત્રની નાણાકીય સંસ્થાઓના પૂર્વ વરિષ્ઠ અધિકારીઓ છે.
એક વિદેશી સરકારના પૂર્વ વડા છે.
આ 17 લોકોમાંથી 10 લોકોએ 7 ઑક્ટોબર 2022ના રોજ IDBI બેંકની વેચાણ પ્રક્રિયા શરૂ થયા પછી ફેયરફેક્સ સમૂહમાં હોદ્દા સંભાળ્યા હતા. અહેવાલ અનુસાર, કેટલીક નિમણૂકો બેંકની વેચાણ પ્રક્રિયા શરૂ થયા પછી થઈ હતી, જ્યારે કેટલીક નાણાકીય બોલીઓ અને મૂલ્યાંકનની પ્રક્રિયા દરમિયાન થઈ હતી.
RBIના પૂર્વ અધિકારીઓને ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલી કંપનીઓમાં મહત્ત્વપૂર્ણ હોદ્દા
ફેયરફેક્સના ભારતીય વ્યવસાયમાં RBIના પૂર્વ વરિષ્ઠ અધિકારીઓની નિમણૂકો પણ થઈ હતી.
– બી. પી. કાનૂનગો
RBIના પૂર્વ ડેપ્યુટી ગવર્નર બી. પી. કાનૂનગો 16 જૂન 2025ના રોજ IIFL ફાઇનાન્સના સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર બન્યા હતા. 19 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ તેમને IIFL ફાઇનાન્સના ચેરપર્સન તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.
– બિસ્વમોહન મહાપાત્ર
RBIના પૂર્વ એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર બિસ્વમોહન મહાપાત્ર 16 એપ્રિલ 2025ના રોજ CSB બેંકના બોર્ડમાં સામેલ થયા હતા. 9 મે 2025ના રોજ તેમને બેંકના પાર્ટ-ટાઇમ ચેરમેન તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.
અહેવાલ અનુસાર, આ બંને નિમણૂકો દ્વારા RBIના પૂર્વ વરિષ્ઠ અધિકારીઓ એવી નાણાકીય સંસ્થાઓના બોર્ડ અથવા નેતૃત્વમાં પહોંચ્યા હતા, જેમાં ફેયરફેક્સની મહત્ત્વપૂર્ણ હિસ્સેદારી હતી.
નીતિ આયોગના પૂર્વ CEO અમિતાભ કાંત ફેયરફેક્સના સલાહકાર બન્યા
નીતિ આયોગના પૂર્વ CEO અને ભારતના G20 શેરપા અમિતાભ કાંતને 26 જૂન 2025ના રોજ ફેયરફેક્સ ફાઇનાન્શિયલના વરિષ્ઠ સલાહકાર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. કાંત 2016થી 2022 સુધી નીતિ આયોગના CEO રહ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમણે ભારતના G20 શેરપા તરીકે કામ કર્યું હતું. ફેયરફેક્સની જાહેરાતમાં ભારતમાં વ્યાવસાયિક તકોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં સમૂહના Go Digit અને કેમ્પેગૌડા આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટમાં રોકાણનો પણ ઉલ્લેખ હતો. આ નિમણૂક એવા સમયે થઈ હતી, જ્યારે IDBI બેંકની વેચાણ પ્રક્રિયા ચાલી રહી હતી.
પૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ ગિરિધર અરમાને પણ ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયા
ભારતના પૂર્વ સંરક્ષણ સચિવ અને ભારતીય વીમા નિયમનકાર તથા વિકાસ સત્તામંડળ (IRDAI)ના પૂર્વ એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર ગિરિધર અરમાને 1 નવેમ્બર 2025ના રોજ Go Digit General Insuranceના સ્વતંત્ર ડિરેક્ટર બન્યા હતા. Go Digit ફેયરફેક્સના મુખ્ય ભારતીય રોકાણોમાંથી એક છે. અહેવાલમાં એનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે IDBI બેંકના અધિગ્રહણ પછી ફેયરફેક્સે Go Digit સહિત પોતાના કેટલાક વ્યવસાયોને બેંકમાં લાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.
IDBI બેંકના વેચાણને લઈને ઊભા થયેલા પાંચ મહત્ત્વપૂર્ણ સવાલો
બિઝનેસ વર્લ્ડની તપાસમાં સામે આવેલા તથ્યોના આધારે અનેક સવાલો ઊભા થાય છે.
IDBI બેંકની વેચાણ પ્રક્રિયા દરમિયાન ફેયરફેક્સ અને તેની ભારતીય કંપનીઓમાં નિયુક્ત કરાયેલા પૂર્વ સરકારી અને નિયમનકારી અધિકારીઓ કોણ હતા?
શું આમાંથી કોઈ અધિકારી સરકારી અથવા જાહેર સંસ્થામાં હતા ત્યારે IDBI બેંકના વેચાણ સાથે સંબંધિત નિર્ણયોમાં સામેલ હતા?
શું હિતોના સંભવિત ટકરાવની જાણ સંબંધિત બોર્ડ અને નિયમનકારોને કરવામાં આવી હતી?
શું સરકારે IDBI બેંકના વેચાણનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે ફેયરફેક્સના વર્તમાન સંસ્થાકીય નેટવર્કની તપાસ કરી હતી?
શું ફેયરફેક્સ IDBI બેંકના વેચાણ દરમિયાન નિયુક્ત કરાયેલા પોતાના તમામ સલાહકારો અને પરામર્શદાતાઓની વિગતો જાહેર કરશે?
અહેવાલનું તારણ છે કે ફેયરફેક્સ સાથે જોડાયેલા પૂર્વ અધિકારીઓની નિમણૂકો જાહેર છે અને તેમની તારીખો પણ જાહેર છે. પરંતુ સવાલ હજુ પણ યથાવત છે કે IDBI બેંકના વેચાણમાં સામેલ સરકાર અને સંબંધિત સંસ્થાઓએ આ નિમણૂકો તથા હિતોના સંભવિત ટકરાવની તપાસ કરી હતી કે નહીં.
