Beyt Dwarka Marine Archaeology Discovery: ગુજરાતના દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા પૌરાણિક બેટદ્વારકા ટાપુ પર ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) ની ‘અન્ડરવોટર આર્કિયોલોજી વિંગ’ દ્વારા એક અત્યંત મહત્વનું અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. ડિસેમ્બર 2025 થી શરૂ થયેલા આ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત પ્રથમ તબક્કાનું ઉત્ખનન કાર્ય પૂર્ણતાના આરે છે. આ સંશોધનનો મુખ્ય હેતુ આ પ્રદેશના પ્રાચીન સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ અને માનવ વસાહતની પદ્ધતિઓને સમજવાનો છે. બેટદ્વારકાના ઇતિહાસમાં આટલા વ્યાપક અને આધુનિક ટેકનોલોજી સાથેના પદ્ધતિસરના ઉત્ખનનની આ પ્રથમ ઘટના છે, જે ભારતની દરિયાઈ શક્તિના અનેક વણઉકેલ્યા રહસ્યો ખોલવા જઈ રહી છે.
પ્રાચીન વિશ્વ સાથેના વેપારની મજબૂત કડીઓ
ASI ના અધિક મહાનિર્દેશક આલોક ત્રિપાઠીના જણાવ્યા અનુસાર, બેટદ્વારકા માત્ર ધાર્મિક જ નહીં પરંતુ પ્રાચીન કાળમાં દરિયાઈ વેપારનું એક વૈશ્વિક કેન્દ્ર હતું. સાહિત્યિક ગ્રંથોમાં જેને ‘અંતરદ્વીપ’ કહેવામાં આવ્યો છે, તે જ આ સ્થળ હોવાનું મનાય છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, વિદેશી ગ્રંથ ‘પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિયન સી’ માં જે ‘બારાકા’ બંદરનો ઉલ્લેખ છે, તેના પુરાવા પણ અહીંથી મળી રહ્યા છે. આ ટાપુની ભૌગોલિક સ્થિતિ એવી વ્યૂહાત્મક હતી કે તે રોમન સામ્રાજ્ય અને અન્ય પશ્ચિમી દેશો વચ્ચેના વ્યાપારી સેતુ સમાન હતું. અહીંથી મળેલા પથ્થરના લંગર સૂચવે છે કે હજારો વર્ષ પહેલાં અહીં વિશાળ જહાજો લાંગરતા હતા.
ખોદકામમાં મળ્યો પ્રાચીન ચીજવસ્તુઓનો ખજાનો
હાલમાં દરિયાકિનારાના વિસ્તારોમાં જે ઉત્ખનન ચાલી રહ્યું છે, તેમાં પુરાતત્વવિદોને અનેક અમૂલ્ય ચીજવસ્તુઓ સાંપડી છે. પથ્થરના જૂના બાંધકામોની સાથે વિદેશી બનાવટના માટીના વાસણો, કાચના અત્યંત બારીક મણકા, શંખમાંથી કંડારેલી સુંદર બંગડીઓ, પ્રાચીન સિક્કા અને લોખંડની કલાકૃતિઓ મળી આવી છે. આ અવશેષો આશરે 2500 વર્ષ જૂના હોવાનું અનુમાન છે. સંશોધકોએ ટાપુના દક્ષિણ-પૂર્વ કિનારે BSD-1 થી BSD-4 સુધીના ચાર ખાસ ઝોન નક્કી કર્યા છે. આ સ્થાનો પરથી મળી આવેલી સામગ્રી પુરવાર કરે છે કે અહીં એક અત્યંત સમૃદ્ધ અને આધુનિક માનવ સંસ્કૃતિ લાંબા સમય સુધી ધબકતી રહી હતી.
પડકારો વચ્ચે ઇતિહાસનો નવો ઉદય
આ સંશોધન કાર્યમાં કુદરતી પડકારો પણ ઓછા નથી. ટાપુ પરની ગીચ વનસ્પતિ અને વન્યજીવોની હાજરીને કારણે પુરાતત્વવિદોની ટીમને કામગીરી કરવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે, તેમ છતાં પણ કામગીરી પૂરજોશમાં ચાલુ છે. અહીંથી મળી આવેલા પુરાવાઓ ભારતને ફરી એકવાર પ્રાચીન ‘વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર’ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરશે. આ શોધ માત્ર ગુજરાત જ નહીં, પણ સમગ્ર ભારતના ઇતિહાસમાં એક નવો અધ્યાય ઉમેરશે. જેમ જેમ ઉત્ખનન આગળ વધશે તેમ તેમ સમુદ્રના પેટાળમાં દટાયેલી આ ભવ્ય સંસ્કૃતિના વધુ રોમાંચક પાસાઓ દુનિયાની સામે આવશે, જે આપણી વિરાસત પર ગર્વ કરવા માટે પૂરતા છે.
