By : Reena Brahmbhatt
Somnath Temple Heritage: હાલમાં ગુજરાતમાં મોદીજી દ્વારા સોમનાથ વિરાસતના 75 વર્ષ ચાલી રહ્યા છે. મોદીજી સોમનાથ વિરાસતની આ ઉજવણી અંગે જણાવે છે કે, સોમનાથ ભારતની અજેય સભ્યતાનું પ્રતીક છે. 1000 વર્ષોના વિનાશકારી હુમલાઓ છતાં આજેપણ સોમનાથ આપણા આત્મસન્માન અને સાહસની જીવંત પ્રેરણા બનીને અડીખમ ઉભું છે.ત્યારે નોંધનીય છે કે, વડાપ્રધાન મોદીજીએ આ 75 વર્ષની ભવ્ય ઉજવણી પ્રસંગે સોમનાથમાં અલગ અલગ કાર્યક્રમો યોજ્યા હતા.વેલ, આપણે સૌ જાણીયે છીએ કે, સોમનાથ તે હિન્દુઓના ન કેવળ આસ્થાના પ્રતીક છે બલ્કે મહાદેવના જે ખાસ 12 જ્યોર્તિલિંગોમાંના એક ખાસ છે જેથી બહુમતી હિન્દૂ પ્રજા માટે તેમનું મહત્વ આગવું અને નિરાળું છે.દેવોના દેવ મહાદેવ હિંદુઓ માટે પ્રાણથી પણ અધિક ગણાય છે.ત્યારે આ પ્રસંગે સોમનાથ મંદીરની એક ઐતિહાસિક યાદ ઇતિહાસના ઝરૂખેથી યાદ કરીયે તો, સોમનાથ મંદિરનો આખો ઇતિહાસ આક્રાતાંઓની મેલી મુરાદોથી ભરેલો છે.પરંતુ અવરવાર લૂંટાયેલા, તૂટેલા મંદિરનું આમ વારંવાર ફરી ઉભા થવું તે મહાદેવના સાક્ષાત્કારથી કઈ જ ઓછું નથી .
છેક ૧૦૨૬ થી વાત શરુ કરીયે તો, આ સમયે સોમનાથનો ઘેરો એ ગઝની સામ્રાજ્યના શાસક મહમૂદ ગઝનીએ ગુજરાતના ચાલુક્ય રાજવંશ સામે શરૂ કરેલું લશ્કરી અભિયાન હતું. તેને મહમૂદનું ભારત પર પંદરમું આક્રમણ માનવામાં આવે છે, જેમાં વ્યૂહાત્મક વિજયો અને લડાઇઓનો સમાવેશ થાય છે, જે પૂજનીય સોમનાથ મંદિરના વિનાશમાં પરિણમ્યું હતું. સખત પ્રતિકારનો સામનો કરીને, મહમૂદની સેના વિજયી બની, ભારે જાનહાનિ સાથે. જાન્યુઆરીની શરૂઆતમાં સોમનાથમાં પ્રવેશ કરીને, મહમૂદે મંદિરને લૂંટ્યું અને બાળી નાખ્યું, જેના કારણે તેને “મૂર્તિ વિધ્વશંક ” ની ઉપાધિ મળી.
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના વેરાવળમાં સ્થિત સોમનાથ મંદિર એક પવિત્ર હિન્દુ મંદિર છે. ૧૦૨૬ માં, ગુજરાત ચાલુક્ય રાજવંશના ભીમ પહેલાના શાસન હેઠળ હતું. તે સમયગાળા દરમિયાન, ગઝનીના મહમૂદે ભારતીય રાજ્યો પર અનેક આક્રમણો શરૂ કર્યા. મહમૂદે ભારતમાં પોતાના અભિયાનો દ્વારા ખ્યાતિ મેળવી, ગુર્જર પ્રતિહાર રાજવંશને વશ કર્યો અને હિન્દુ શાહી રાજવંશને ઉથલાવી દીધો. ચંદેલા અને અન્ય હિન્દુ સરદારો સામેના તેમના અભિયાનોએ તેમને ભારતીય રાજાઓમાં એક શક્તિશાળી વ્યક્તિ તરીકે સ્થાપિત કર્યા. ભોજે પોતાની તાકાતથી પણ વધુ તાકાત લગાવી હતી.જેને પગલે પાટણના ચાલુક્ય શાસક ભીમને અસરકારક રીતે એક જાગીરદાર દરજ્જામાં ઘટાડો પણ કરવામાં આવ્યો .પરિણામે, તે સમયે અભિરા રાજા મંડલિકાના શાસન હેઠળ સૌરાષ્ટ્ર, ભીમના અને વિશેષ રીતે ભોજના પ્રભાવ હેઠળ જાગીરદાર તરીકે કાર્ય કરતું હતું.
આ મંદિરની જાહોજલાલી અંગે વાત કરીયે તો, અહીં દરરોજ લિંગ સમક્ષ પ્રાર્થના અને નૃત્ય કરવા માટે 350 પુરુષો અને સ્ત્રીઓની ભર્તી કરવામાં આવતી હતી. મંદિરની આવક 10,000 ગામડાઓ અને ભક્તો તરફથી મળતા પ્રસાદમાંથી આવતી હતી. મંદિરમાં સોના, ચાંદી, મોતી અને કિંમતી પથ્થરોનો વિશાળ ખજાનો હતો, જે સદીઓની એકઠી થયેલ આવક હતી.ભક્તો દ્વારા મહાદેવને તેમની પહોંચ બહાર દાન કરવામાં આવતું હતું.મંદિર હિંદુઓ માટે આસ્થાનું જ નહીં બલ્કે ગૌરવનું અને સંસ્કૃતિઉ પ્રતીક હતું.
જો કે, વિદેશી મુસ્લિમ આક્રાંતાઓ વારંવાર ચડીને આવતા અને સોના-ચાંદી સિવાય મંદિરો પણ લૂંટતા અને ધ્વસ્ત કરી વિકૃત આનંદ લેતા.ઇતિહાસકાર ઇબ્ને અલ-અતિરે જણાવ્યું હતું કે ભારતીય રાજ્યો પર આક્રમણ કરતી વખતે મહમુદે મૂર્તિઓ અને મંદિરોનો નાશ કર્યો હતો. હિન્દુઓએ કહ્યું કે સોમનાથ ભગવાન નારાજ હોય તો જ કંઈક અણછાજતું થાય અને જો તે ખુશ હોય તો, તો કોઈ તેને નુકસાન પહોંચાડી શકે નહીં. જ્યારે મહમુદે આ સાંભળ્યું, ત્યારે તેણે પડકાર સ્વીકારવા સોમનાથની મૂર્તિનો નાશ કરવાનો નિર્ણય કર્યો.
ગુજરાત તરફ કૂચ
૧૮ ઓક્ટોબર, ૧૦૨૫ ના રોજ, ગઝનીના મહમૂદ ૩૦,૦૦૦ ઘોડેસવારો સાથે ગઝનીથી નીકળ્યા. લગભગ 20,000 યોદ્ધાઓ તેમના સ્થાનિક સરદારોના નેતૃત્વ હેઠળ ભેગા થયા, પરંતુ અંતે તેઓ હાર્યા અને વિખેરાઈ ગયા. આ ઘેરાબંધી પછી, તેઓ સીધા ઉના નજીક દેલવાડા તરફ આગળ વધ્યા, જ્યાં સ્થાનિક વસ્તી, એવું માનતી હતી કે ભગવાન સોમનાથ મુસ્લિમ દળોનો નાશ કરવા માટે દૈવી રીતે હસ્તક્ષેપ કરશે, તેથી તેમણે બહુ ઓછો પ્રતિકાર કર્યો. પરિણામે, દેલવાડામાં ખૂબ જ ઓછો વિરોધ થયો. ત્યારબાદ તે સોમનાથ તરફ આગળ વધ્યો અને 6 જાન્યુઆરી, 1026 ના રોજ કિલ્લાના સુપરવાઇઝર, અભિરા વંશના મંડલિકા શાસક પાસેથી સોમનાથ કિલ્લો કબજે કર્યો.
સોમનાથનો ઘેરો
સોમનાથ ઝુંબેશ, જેને મહમૂદના ભારત પર પંદરમા આક્રમણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેણે કાઠિયાવાડના દક્ષિણ ભાગમાં સ્થિત મંદિરને નિશાન બનાવ્યું. બંદર કિલ્લા પર ભેગા થયેલા હિન્દુઓ આશ્વાસન લઇ રહ્યા હતા અને , તેઓ માનતા હતા કે સોમનાથે મુસ્લિમોને ફક્ત અન્યત્ર મૂર્તિઓનો નાશ કરવાના તેમના પાપોના પ્રાયશ્ચિત તરીકે નાશ કરવા માટે બોલાવ્યા હતા. તેથી, નેતા કાયરતાથી પોતાના પરિવાર સાથે પડોશી ટાપુ પર ભાગી ગયા આ જ બધી હતી હિન્દુ બહુમતી પ્રજાની ખામીઓ કે જેને કારણે આવા લૂંટારાઓ ફાવી ગયા તેમને સજ્જડ જવાબ ન મળ્યો.
ગઝનીના મહમૂદે મંદિરમાં પ્રવેશતા જ મૂર્તિઓ લૂંટી લીધી અને શિવલિંગના ટુકડા કરી નાખ્યા.જો કે, આ દરમ્યાન ભયાનક હત્યાકાંડ: જ્યારે ગઝનવીની સેના કિલ્લામાં પ્રવેશી, ત્યારે ત્યાં હાજર હજારો ભક્તો ભગવાન શિવના શિવલિંગને ભેટીને અથવા તેનું રક્ષણ કરતી વખતે શહીદ થયા. બચાવમાં બલિદાન: ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે 50,000 થી વધુ લોકોએ મંદિરની રક્ષા માટે પોતાના જીવનું બલિદાન આપ્યું હતું, જે તે સમયના ભયાનક હત્યાકાંડને દર્શાવે છે. ગઝનવીની ક્રૂરતા: મહમૂદ ગઝનવીએ માત્ર મંદિરનો નાશ જ નહીં પરંતુ ભક્તોની નિર્દયતાથી હત્યા પણ કરી અને મંદિરના 56 રત્નજડિત સ્તંભોને તોડી નાખ્યા. સદીઓનો સંઘર્ષ: સોમનાથ મંદિર 17 વખત નાશ પામ્યું હતું, પરંતુ દરેક વખતે તેનું પુનઃનિર્માણ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવામાં આવ્યું હતું.
તેણે મંદિરને મોટા પાયે લૂંટી લીધું અને તેનો નાશ કર્યો, જેમાં 20,000,000 દિનાર લૂંટી લીધા. શિવલિંગના અવશેષો ગઝનીમાં લાવવામાં આવ્યા, જ્યાં તેનો ઉપયોગ જામી મસ્જિદના પ્રવેશદ્વાર પર પગથિયાં બનાવવા માટે કરવામાં આવ્યો, જેથી નમાજ માટે આવતા મુસ્લિમો તેના પર પગ મૂકી શકે. વિચારો કે, બીજા ધર્મ માટે કેટલું વૈમનસ્ય કહેવાય.કઈ હદે હિન્દુ દેવતાઓ માટે દ્વેષ કહેવાય ?
વધુમાં મૂર્તિના વિનાશથી હિન્દુઓમાં ગુસ્સાનું મોજું ફરી વળ્યું. આબુના રાજા પરમદેવની આગેવાની હેઠળ પડોશી સરદારોએ ગઝનવી સૈન્યનો માર્ગ અવરોધિત કર્યો, જેના કારણે તેમને અરવલ્લી ટેકરીઓ અને કચ્છના રણમાંથી પસાર થવાની ફરજ પડી. સંઘર્ષ ટાળવા માટે, મહમૂદે કચ્છ અને સિંધનો જળમાર્ગ અપનાવ્યો. જ્યારે ભીમ પહેલાને મહમૂદના આગમનના સમાચાર મળ્યા, ત્યારે તેણે કંઠકોટનો કિલ્લો છોડી દીધો. મહમૂદે કિલ્લો કબજે કર્યો, તેને લૂંટી લીધો અને ગઝની તરફ આગળ વધ્યો. ત્યારબાદ તે મન્સુરા તરફ આગળ વધ્યો. કર્માટિયન શાસકે ખાફીફ નદી પાર કરી અને તાડના ઝાડમાં આશરો લીધો. ત્યારબાદ તેણે તેના કેટલાક અધિકારીઓને તેની પાછળ મોકલ્યા, જેમણે તેની છાવણીને ઘેરી લીધી અને તેના ઘણા અનુયાયીઓને મારી નાખ્યા. મહમૂદે રસ્તામાં જાટોના અસંખ્ય હુમલાઓનો સામનો કરીને પીછેહઠ ચાલુ રાખી તે 2 એપ્રિલ, 1026 ના રોજ ગઝની પાછો ફર્યો.
જાટો સામે ઝુંબેશ
1027 માં, મહમૂદે તેનું સોળમું અને અંતિમ લશ્કરી અભિયાન શરૂ કર્યું, સિંધુ નદી નજીક નૌકા હુમલો, જ્યાં ગઝનીના મહમૂદે જાટોને ભારે નુકસાન સાથે પીછેહઠ કરવાની ફરજ પાડી.]
વેલ, હાલમાં સોમનાથ મંદિર ૧૦૦૦ વર્ષ જૂનું થયું – ૨૦૨૬નું વર્ષ ભારત માટે ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. એક તરફ, તે સોમનાથ મંદિર પરના પ્રથમ મોટા હુમલાના ૧૦૦૦ વર્ષ પૂર્ણ થવાનું ચિહ્નિત કરે છે, જ્યારે મહમૂદ ગઝનવીએ ૧૦૨૬ એડીમાં આ પવિત્ર સ્થળ પર આક્રમણ કર્યું હતું. બીજી તરફ, તે આધુનિક સોમનાથ મંદિરની પ્લેટિનમ જ્યુબિલી પણ દર્શાવે છે, જે ૧૯૫૧માં તેના અભિષેકના ૭૫ વર્ષ પૂર્ણ થયા હતા. વિનાશથી પુનર્જાગરણ સુધીની આ હજાર વર્ષની સફર ભારતની સ્થિતિસ્થાપકતા દર્શાવે છે. આ ઐતિહાસિક પ્રસંગે, વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ તેમના લેખમાં આ ક્ષણને યાદ કરી અને તેના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો.
એક મંદિર વારંવાર નાશ પામ્યું – જો આપણે સોમનાથના આર્તનાદ ભરેલા ઇતિહાસ પર નજર કરીએ, તો તે કદાચ વિશ્વના ઇતિહાસમાં એકમાત્ર સ્થળ છે જે વારંવાર નાશ પામ્યું છે, છતાં દરેક વખતે ફરીથી બનાવવામાં આવ્યું છે. કે.એમ. મુનશી, તેમના પ્રખ્યાત પુસ્તક “સોમનાથ: ધ શ્રાઇન એટરનલ” માં લખે છે કે સોમનાથને બ્રહ્માંડ જેટલું જ પ્રાચીન માનવામાં આવે છે. મુનશી માત્ર લેખક જ નહોતા, પણ સ્વતંત્ર ભારતમાં નહેરુ મંત્રીમંડળમાં સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને મંત્રી પણ હતા. તેમના પુસ્તકમાં નોંધાયેલી ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે સોમનાથનો નાશ કરવાનો દરેક પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયો.
જો કે, મંદિરના લૂંટનો ઇતિહાસ આટલો જ નથી, તે એક વાર કે એક જ મુસ્લિમ આક્રાંતાથી લૂંટાયું નથી, મંદિર પર હુમલા 1025 માં શરૂ થયા – મુનશીના જણાવ્યા મુજબ, મહમૂદ ગઝનવીએ 18 ઓક્ટોબર, 1025 ના રોજ સોમનાથ તરફ કૂચ કરી હતી, અને લગભગ 80 દિવસ પછી, 6 જાન્યુઆરી, 1026 ના રોજ, તેમણે આ કિલ્લેબંધીવાળા મંદિર નગર પર હુમલો કર્યો. એવું કહેવાય છે કે મંદિરનો બચાવ કરતા લગભગ 50,000 લોકો માર્યા ગયા હતા. ત્યારબાદ ગઝનવીએ મંદિર લૂંટ્યું, ગર્ભગૃહને અપવિત્ર કર્યું અને શિવલિંગ તોડી નાખ્યું. પરંતુ વાર્તા ત્યાં સમાપ્ત થતી નથી. 1299 માં, અલાઉદ્દીન ખિલજીના સેનાપતિ, અલાફ ખાને ફરીથી મંદિરનો નાશ કર્યો અને મૂર્તિના ટુકડા દિલ્હી લઈ ગયા. હિન્દુ શાસકોએ થોડા વર્ષો પછી તેનું પુનર્નિર્માણ કર્યું. ૧૩૯૪ માં, ગુજરાતના ગવર્નર મુઝફ્ફર ખાને મંદિરનો નાશ કર્યો. ૧૪૫૯ માં, મહમૂદ બેગડાએ પણ સોમનાથને અપવિત્ર કર્યું. આમ છતાં, મંદિર કોઈને કોઈ સ્વરૂપમાં રહ્યું.
ઔરંગઝેબે પણ મંદિર પર હુમલો કર્યો – ઔરંગઝેબના શાસનકાળ દરમિયાન પણ સોમનાથને છોડવામાં આવ્યું ન હતું. ૧૬૬૯ માં, તેણે મંદિરને તોડી પાડવાનો આદેશ આપ્યો અને ૧૭૦૨ માં, તેણે તેને સંપૂર્ણપણે નાશ કરવાનો હુકમનામું બહાર પાડ્યું. ૧૭૦૬ માં ત્યાં એક મસ્જિદ બનાવવામાં આવી. આમ છતાં, આસ્થા અકબંધ રહી. ૧૭૮૩ માં, રાણી અહિલ્યાબાઈ હોલકરે નજીકમાં એક નવું મંદિર બનાવ્યું અને ગુપ્ત રીતે શિવલિંગને ભૂગર્ભમાં દફનાવી દીધું જેથી તેનું રક્ષણ થાય. રક્ત, બલિદાન અને શ્રદ્ધાથી ભરેલી આ વાર્તા બતાવે છે કે સોમનાથ કેવી રીતે ભારતના પુનર્જન્મનું પ્રતીક બન્યું. તેનો નાશ કરવાનો પ્રયાસ કરનારા આક્રમણકારો ઇતિહાસના પુસ્તકોમાં ફક્ત નામ જ રહ્યા, પરંતુ સોમનાથ આજે પણ ગર્વથી ઉભો છે.
અલ-બિરુનીની જુબાની – અલ-બિરુનીની જુબાની આ સમગ્ર વાર્તા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તે 11મી સદીના પર્શિયન વિદ્વાન હતા જે ગઝનવીના મહમૂદ સાથે ભારત આવ્યા હતા અને લગભગ 13 વર્ષ ત્યાં રહ્યા હતા. તેમણે કિતાબ-ઉલ-હિંદ લખ્યું હતું, જે ભારતીય સમાજ, ધર્મ, વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિનું ખૂબ જ પ્રામાણિક વર્ણન આપે છે. અલ-બિરુનીએ મથુરા અને સોમનાથના મહમૂદ દ્વારા થયેલી લૂંટ અને વિનાશનું વર્ણન કર્યું હતું. તેમણે લખ્યું હતું કે આ હુમલાઓએ સ્થાનિક લોકોમાં મુસ્લિમો પ્રત્યે નફરત પેદા કરી હતી અને આક્રમણકારો દ્વારા કબજામાં લેવાયેલા વિસ્તારોમાંથી હિન્દુ જ્ઞાન પરંપરાઓ દૂર કરવામાં આવી હતી.
સોમનાથ મંદિર: સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક કેન્દ્ર – અલ-બિરુનીએ એમ પણ સમજાવ્યું હતું કે સોમનાથ માત્ર એક મંદિર નહોતું, પરંતુ એક મુખ્ય સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક કેન્દ્ર હતું. તે સોનાના કળશ, રત્નજડિત મૂર્તિઓ, અપાર સંપત્તિ અને વિદ્વાનો, કલાકારો અને વેપારીઓની હાજરીનું ઘર હતું. આ મંદિર દરિયાઈ વેપારના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે પણ જાણીતું હતું, જે ભારતને આફ્રિકા અને ચીન સાથે જો
ડતું હતું. ૧૮૯૦ ના દાયકામાં જ્યારે સ્વામી વિવેકાનંદ સોમનાથની મુલાકાતે આવ્યા હતા, ત્યાતેની જાહોજલાલીથી ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે આવા મંદિરો પુસ્તકો કરતાં ભારતના ઇતિહાસની ઊંડી સમજ આપે છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે આ મંદિરો સો વખત નાશ પામ્યા હતા અને સો વખત ફરીથી બનાવવામાં આવ્યા હતા, દરેક વખતે પહેલા કરતા વધુ મજબૂત બન્યા હતા.
સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે મંદિરના પુનર્નિર્માણનું કાર્ય સોંપ્યું – સ્વતંત્રતા પછી, સોમનાથનું પુનર્નિર્માણ આધુનિક ભારત માટે અંતરાત્માનો વિષય બની ગયું. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે ૧૩ નવેમ્બર, ૧૯૪૭ ના રોજ સોમનાથ મંદિરના પુનર્નિર્માણની જાહેરાત કરી હતી. તેમના માટે, આ ધાર્મિક રાજકારણનો વિષય નહોતો, પરંતુ સદીઓથી ચાલી આવતી અપમાનજનક ગુલામીને દૂર કરવાનું પ્રતીક હતું. કે.એમ. મુનશીએ તેમને સંપૂર્ણ ટેકો આપતા કહ્યું કે લગભગ ૮૦૦ વર્ષ પછી ભારતમાં આટલા મોટા પાયે મંદિર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે.
બીજી તરફ તત્કાલીન વડા પ્રધાન, જવાહરલાલ નેહરુ, સોમનાથના પુનર્નિર્માણ અને ઉદ્ઘાટનથી અસ્વસ્થ હતા. તેમણે રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદને પત્ર લખીને ઉદ્ઘાટનમાં હાજરી ન આપવા વિનંતી કરી. તેમણે તેને હિન્દુ પુનરુત્થાનવાદ ગણાવ્યો અને કહ્યું કે તે વિદેશમાં ભારતની છબીને કલંકિત કરશે. તેમણે રેડિયો પ્રસારણ ઓછું કરવાની સલાહ પણ આપી. આમ છતાં, રાષ્ટ્રપતિ રાજેન્દ્ર પ્રસાદે ઉદ્ઘાટન કર્યું અને સ્પષ્ટપણે કહ્યું કે કોઈની સભ્યતા અને વારસાનો આદર કરવો એ ધર્મનિરપેક્ષતાની વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ આત્મસન્માનની નિશાની છે.
સોમનાથ આજે એક જીવંત સંદેશ છે – આજે, સોમનાથ ફક્ત એક મંદિર નથી, તે દર્શાવે છે કે શ્રદ્ધા અને આત્મવિશ્વાસમાં મૂળ ધરાવતી સંસ્કૃતિઓને તલવારો અને તોપોથી નષ્ટ કરી શકાતી નથી. ભારતે દરેક પતન પછી ફરી ઉદય માટે જે શક્તિ બતાવી છે તે સોમનાથની સાચી ઓળખ છે. આ જ કારણ છે કે સોમનાથ ફક્ત ઇતિહાસ નથી, પરંતુ આજ અને આવતીકાલ માટે પ્રેરણા છે.ગૌરવ છે આસ્થા છે.જય સોમનાથ..
