Arthritis Types and Symptoms: આર્થરાઈટિસ (ગઠિયા) ના 7 પ્રકાર મુખ્ય હોય છે અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આર્થરાઈટિસ એન્ડ મસ્ક્યુલોસ્કેલેટલ એન્ડ સ્કીન ડિસીઝ (NIAMS) ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસને ગઠિયાનો સૌથી સામાન્ય પ્રકાર જણાવે છે. આ ઉપરાંત, ગાઉટ અને રુમેટાઈડ આર્થરાઈટિસના દર્દીઓ પણ ઘણા વધારે છે. આર્થરાઈટિસ એક એવી બીમારી છે, જેમાં હાડકાના સાંધાઓની અંદર સોજો આવી જાય છે. આ સમસ્યા વૃદ્ધોમાં સૌથી વધુ જોવામાં આવે છે. ભારતની વાત કરીએ તો 45 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના આશરે 9.36 ટકા ભારતીયોને આર્થરાઈટિસની સમસ્યા છે. આમાં મહિલાઓની સંખ્યા પુરુષોની સરખામણીએ વધારે છે. આ આંકડો ઈન્ટરનેશનલ જર્નલ ઓફ હેલ્થ સાયન્સ પર એમકેસીજી મેડિકલ કોલેજના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઓર્થોપેડિક્સમાં આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર સંગ્રામ કિશોર સાબાત અને આ જ કોલેજના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બાયોકેમિસ્ટ્રીના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર સુચેતા પાંડાના અભ્યાસમાં આપવામાં આવ્યો છે.
આર્થરાઈટિસના 7 મુખ્ય પ્રકારના નામ
NIAMS એ 7 સૌથી સામાન્ય પ્રકારના નામ જણાવ્યા છે અને આ તમામમાં સાંધામાં દુખાવો, સોજો, લાલાશ અથવા બળતરા જેવા લક્ષણો અનુભવી શકાય છે.
ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ
ગાઉટ
સોરાયટિક આર્થરાઈટિસ
એન્કિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઈટિસ
રુમેટાઈડ આર્થરાઈટિસ
જુવેનાઈલ ઈડિયોપેથિક આર્થરાઈટિસ
રિએક્ટિવ આર્થરાઈટિસ
ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ
આ વૃદ્ધ લોકોમાં થતો સૌથી સામાન્ય આર્થરાઈટિસ છે. NIAMS મુજબ, આ એક ડીજનરેટિવ જોઈન્ટ ડિસીઝ છે, જેમાં સમયની સાથે સાંધાના ટિશ્યુ ખરાબ થવા લાગે છે. આ સમસ્યામાં આરામ કર્યા પછી પણ સાંધાનો દુખાવો જળવાઈ રહે છે અને જકડાઈ જવાની ફરિયાદ રહે છે. આ કન્ડિશન સાંધાના કાર્ટિલેજ, ટેન્ડન, લિગામેન્ટ, હાડકા વગેરે તમામ ભાગોને ડેમેજ કરવા લાગે છે. હાથની આંગળીઓના સાંધા, ઘૂંટણ, થાપા, ગરદન અને લોઅર બેકને ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ સૌથી વધુ પ્રભાવિત કરે છે.
ગાઉટ
ગાઉટ ઇન્ફ્લેમેટરી આર્થરાઈટિસનો એક પ્રકાર છે એટલે કે તે ઇન્ફ્લેમેશન (સોજો/બળતરા) ના કારણે થાય છે. આર્થરાઈટિસ ફાઉન્ડેશન મુજબ, તે શરીરના દરેક સાંધાને પ્રભાવિત નથી કરતી અને તેનું મુખ્ય કારણ લોહીમાં યુરિક એસિડનું હાઈ લેવલ છે. લોહીમાં રહેલું વધારાનું યુરિક એસિડ સાંધાઓની વચ્ચે ક્રિસ્ટલના રૂપમાં જામી જાય છે અને ઇન્ફ્લેમેશન પેદા કરે છે. સામાન્ય રીતે આ સમસ્યા અચાનક ખબર પડે છે અને પંજાના મોટા સાંધાને પ્રભાવિત કરે છે. પ્રભાવિત સાંધામાં તેનો દુખાવો અવારનવાર સવારના સમયે થાય છે.
સોરાયટિક આર્થરાઈટિસ
સોરાયસિસ એક ઓટોઈમ્યુન ક્રોનિક સ્કીન કન્ડિશન છે. તેના કારણે સ્કીનમાં ઇન્ફ્લેમેશન આવે છે અને સ્કીન પર બેરંગ પેચ બનવા લાગે છે, જેની ઉપર સૂકી પરત પણ હોય છે. ક્લેવલેન્ડ ક્લિનિક મુજબ, આ કન્ડિશન સાથે જોડાયેલા આર્થરાઈટિસને સોરાયટિક આર્થરાઈટિસ કહેવામાં આવે છે. આ પણ ઓટોઈમ્યુન કન્ડિશન હોય છે, જેમાં તમારી ઈમ્યુન સિસ્ટમ ભૂલથી પોતાના જ સાંધાઓને નુકસાન પહોંચાડવા લાગે છે. આ સમસ્યા સોરાયસિસના દર્દી અથવા તેની ફેમિલી હિસ્ટ્રી ધરાવતા લોકોમાં વધુ જોવામાં આવે છે. તેના દર્દીઓને આખી આંગળીઓમાં સોજો, એડીમાં દુખાવો, આંખમાં લાલાશ (uveitis) આવવાની તકલીફ થઈ શકે છે. ક્યારેક સાથે પેટની સમસ્યા પણ રહી શકે છે, જેમ કે વારંવાર ઝાડા થવા, ઝાડામાં લોહી (ઇન્ફ્લેમેટરી બોવેલ ડિસીઝ) નીકળવું વગેરે.
એન્કિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઈટિસ
વારંવાર થતો કમરનો દુખાવો અને જકડામણ એન્કિલોઝિંગ સ્પોન્ડિલાઈટિસનું લક્ષણ હોઈ શકે છે. NIAMS મુજબ, આ કન્ડિશનના કારણે સ્પાઈન (કરોડરજ્જુ) ના સાંધા અને લિગામેન્ટમાં ઇન્ફ્લેમેશન આવી જાય છે. આ સ્થિતિ ઘૂંટણ, ઘૂંટી અને થાપાના સાંધાને પણ પ્રભાવિત કરી શકે છે. ગંભીર થવા પર તેના દર્દીઓને ઝૂકવા અને વળવામાં ઘણી મુશ્કેલી થાય છે.
રુમેટાઈડ આર્થરાઈટિસ
રુમેટાઈડ આર્થરાઈટિસમાં શરીરની ઈમ્યુન સિસ્ટમ ડિસફંક્શનલ થઈને પોતાના જ સાંધાના ટિશ્યુ અને અન્ય અંગો પર એટેક કરવા લાગે છે. આર્થરાઈટિસ ફાઉન્ડેશન અનુસાર, જ્યારે ઈમ્યુન સિસ્ટમ ભૂલથી synovium નામની સાંધાની લાઈનિંગ ડેમેજ કરવા લાગે છે ત્યારે રુમેટાઈડ આર્થરાઈટિસ બની જાય છે. તેના કારણે સતત ઇન્ફ્લેમેશન જળવાઈ રહે છે, જેનાથી પ્રભાવિત સાંધા અને અંગ કાયમી ધોરણે ડેમેજ થઈ શકે છે. આર્થરાઈટિસનો આ પ્રકાર સામાન્ય રીતે બંને તરફના સાંધાઓને પ્રભાવિત કરે છે, જેમ કે બંને ઘૂંટણ, બંને કોણી વગેરે. રુમેટાઈડ આર્થરાઈટિસ જોઈન્ટ્સની સાથે ફેફસાં, આંખ, ત્વચામાં પણ પ્રભાવ બતાવી શકે છે.
જુવેનાઈલ ઈડિયોપેથિક આર્થરાઈટિસ
આર્થરાઈટિસ ફાઉન્ડેશન મુજબ, જુવેનાઈલ ઈડિયોપેથિક આર્થરાઈટિસ પણ રુમેટાઈડ આર્થરાઈટિસની જેમ વર્તે છે. તે બાળકો અને કિશોરોના સાંધા, આંખ અને આંતરિક અંગોને પ્રભાવિત કરી શકે છે. તેના લક્ષણો સમયની સાથે ગંભીર થતા જાય છે.
રિએક્ટિવ આર્થરાઈટિસ
આર્થરાઈટિસનો આ પ્રકાર ઇન્ફેક્શનના કારણે થાય છે. NIAMS મુજબ, ડાયજેસ્ટિવ, યુરીનરી ટ્રેક્ટ અથવા જનનાંગના બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શનના રિએક્શનના રૂપમાં રિએક્ટિવ આર્થરાઈટિસ થાય છે. પરંતુ તે ઇન્ફેક્શનની સાથે થોડા અઠવાડિયામાં પોતાની જાતે ઠીક થવા લાગે છે. સાંધા ઉપરાંત આ આર્થરાઈટિસ આંખ અને યુરીનરી ટ્રેક્ટ પર પણ ખરાબ અસર પાડે છે.
આર્થરાઈટિસમાં કઈ એક્સરસાઈઝ આપે છે આરામ?
એક્સરસાઈઝ કરવાથી સાંધાઓની ફ્લેક્સિબિલિટી વધે છે અને દુખાવામાં રાહત મળે છે. બેટરહેલ્થ અનુસાર, આ સ્થિતિમાં લો-ઈમ્પેક્ટ એક્સરસાઈઝ ઘણી સારી રહે છે, જેમ કે-
વોકિંગ (ચાલવું)
ડાન્સિંગ
સ્વિમિંગ (તરવું)
વોટર એક્સરસાઈઝ
ચેર એક્સરસાઈઝ
જો સંભવ હોય તો સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ એક્સરસાઈઝની પસંદગી આર્થરાઈટિસના પ્રકાર, ગંભીરતા અને પ્રભાવિત સાંધાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે. આ માટે ડોક્ટરની સલાહ લેવી યોગ્ય રહેશે.
