Sprouts Health Benefits: તાજેતરનાં વર્ષોમાં, પ્રોટીનથી ભરપૂર શાકાહારી આહાર અંગે ચર્ચા વધી ત્યારથી અંકુરિત અનાજ (સ્પ્રાઉટ્સ) એક લોકપ્રિય ખાદ્ય પદાર્થ તરીકે ઊભરી આવ્યું છે. પરંતુ શું સ્પ્રાઉટ્સ આધુનિક હેલ્થ ટ્રેન્ડ છે કે તેનાં મૂળ પ્રાચીન કાળ સાથે જોડાયેલાં છે? આજે ભલે સ્પ્રાઉટ્સને આધુનિક ‘સુપરફૂડ’ તરીકે પ્રચારિત કરવામાં આવે છે, પરંતુ પ્રાચીન આયુર્વેદિક ગ્રંથોમાં સદીઓ પહેલાંથી તેનો ઉલ્લેખ મળે છે. પ્રાચીન આયુર્વેદિક ગ્રંથ ‘ચરક સંહિતા’માં સ્પ્રાઉટ્સને એવા ખાદ્ય પદાર્થોની શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યા છે, જેનું સેવન દરરોજ ન કરવું જોઈએ.
ડૉ. સુહાસ એચ. ડી. (મુખ્ય તબીબી અધિકારી, શ્રી શારદા ધન્વંતરિ આયુર્વેદ હોસ્પિટલ, શૃંગેરી) જણાવે છે કે આમાંથી એક મહત્ત્વપૂર્ણ વાત સામે આવે છે કે ભલે સ્પ્રાઉટ્સમાં ઔષધીય ગુણો હોય, પરંતુ પ્રાચીન જ્ઞાન અનુસાર તેને રોજિંદા આહારનો ભાગ બનાવવો જોઈએ નહીં. આયુર્વેદ અનુસાર, સ્પ્રાઉટ્સ પચવામાં ભારે હોય છે. જો તેનું દરરોજ સેવન કરવામાં આવે, તો તે કેટલાક લોકોની પાચન પ્રણાલીમાં અસંતુલન વધારી શકે છે.
કઈ સ્થિતિમાં સ્પ્રાઉટ્સનું સેવન ન કરવું જોઈએ?
સ્પ્રાઉટ્સના ફાયદા મેળવવા અને નુકસાનથી બચવા માટે, તેના સેવન તથા અન્ય ખાદ્ય પદાર્થો સાથે તેના સંયોજન અંગે કેટલીક ખાસ માર્ગદર્શિકાઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે.
વિરુદ્ધ આહાર સાથે સેવન ન કરો: આયુર્વેદમાં સ્પ્રાઉટ્સને ડેરી ઉત્પાદનો સાથે ભેળવવા, જેમ કે સ્પ્રાઉટ્સ ખાધા પછી અથવા તરત જ દૂધ પીવું હાનિકારક (ઝેરી) માનવામાં આવે છે. આ ખોટું સંયોજન પાચન અગ્નિને બગાડી શકે છે અને મેટાબોલિઝમમાં ગરબડ ઊભી કરી શકે છે.
ગંભીર સોજો (ઇન્ફ્લેમેશન): જે લોકોને શરીરમાં સોજા (ઇન્ફ્લેમેશન)ની સમસ્યા હોય અથવા ઓટોઇમ્યુન બીમારીઓ વધી ગઈ હોય, તેમણે શરીર સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ ન થાય ત્યાં સુધી સ્પ્રાઉટ્સ ખાવા જોઈએ નહીં.
નબળી પાચનશક્તિ: જે લોકોની પાચન અગ્નિ નબળી (મંદ અગ્નિ) હોય, જેમને વારંવાર પેટ ફૂલવાની સમસ્યા થતી હોય અથવા જેમનું પાચન ધીમું હોય, તેમણે કાચા સ્પ્રાઉટ્સનું સેવન ઓછું કરવું જોઈએ અથવા બિલકુલ ન કરવું જોઈએ.
અતિશય સેવન: સ્વસ્થ લોકોમાં પણ કાચા સ્પ્રાઉટ્સનું ખૂબ વધારે સેવન કરવાથી ગેસ, પેટ ફૂલવું અને એસિડિટી થઈ શકે છે.
વિટામિન K અને થાઇરોઇડ પર અસર થઈ શકે છે?
અલ્ફાલ્ફા (alfalfa)નાં બીજ અને સ્પ્રાઉટ્સમાં ‘એલ-કેનાવેનાઇન’ (L-canavanine) નામનો એક એમિનો એસિડ હોય છે. આ સંયોજન રોગપ્રતિકારક પ્રણાલીને ઉત્તેજિત કરી શકે છે અને ઓટોઇમ્યુન બીમારીઓથી પીડિત લોકોમાં લક્ષણો વધારી શકે છે. ખાસ કરીને ‘સિસ્ટેમિક લ્યુપસ એરીથેમેટોસસ’ (SLE) જેવી બીમારીઓમાં તે સ્થિતિને વધુ બગાડી શકે છે.
અલ્ફાલ્ફા, બ્રોકોલી અને ક્લોવર જેવા સ્પ્રાઉટ્સમાં વિટામિન K ભરપૂર પ્રમાણમાં હોય છે, જે લોહી ગંઠાવાની (બ્લડ ક્લોટિંગ) પ્રક્રિયામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. વિટામિન Kના સેવનમાં ઝડપથી થતા ઉતાર-ચઢાવ વૉરફેરિન જેવી લોહી પાતળું કરતી દવાઓની અસરકારકતામાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે.
ક્રુસિફેરસ સ્પ્રાઉટ્સ (બ્રોકોલી, મૂળા, સરસવ, કેલ)માં ગોઇટ્રોજેન્સ હોય છે. આ એવા સંયોજનો છે, જે મોટા પ્રમાણમાં કાચા ખાવામાં આવે ત્યારે થાઇરોઇડ ગ્રંથિ દ્વારા આયોડિનના શોષણમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે, જેના કારણે હાઇપોથાઇરોઇડિઝમની સ્થિતિ વધુ બગડી શકે છે.
સ્પ્રાઉટ્સના શું ફાયદા થાય છે?
બીમાર વ્યક્તિઓ, કુપોષણથી પીડિત વ્યક્તિઓ અથવા ડાયાબિટીસ જેવી લાંબા સમયથી ચાલતી બીમારીઓ સાથે જોડાયેલી નબળાઈનો અનુભવ કરી રહેલા લોકો માટે અંકુરિત અનાજ મૂલ્યવાન પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડે છે.
મગના અંકુરિત દાણા: વિટામિન C, પોટેશિયમ અને આહાર ફાઇબરથી ભરપૂર આ કરકરા અને જાડા અંકુરિત દાણા હૃદયના સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપે છે, બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે અને બ્લડ શુગરનું સ્વસ્થ સામાન્ય સ્તર જાળવવામાં સહાયક બને છે.
મસૂર અને ચણાના અંકુરિત દાણા: વનસ્પતિ આધારિત પ્રોટીન, આયર્ન અને ફાઇબરથી ભરપૂર હોય છે. તે સતત ઊર્જા પૂરી પાડે છે, આંતરડાની ગતિ વધારે છે અને કોલેસ્ટ્રોલનું સ્વસ્થ સ્તર જાળવવામાં મદદ કરે છે.
મેથીના અંકુરિત દાણા: પરંપરાગત સ્વાસ્થ્ય પદ્ધતિઓમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતા મેથીના અંકુરિત દાણા ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યેની સંવેદનશીલતામાં સુધારો કરે છે, પાચનમાં મદદ કરે છે અને હૃદયના સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપે છે.
અંકુરિત આખાં અનાજ (ઘઉં, ક્વિનોઆ, જવ): અનાજને અંકુરિત કરવાથી ગ્લુટેન અને સ્ટાર્ચનું પ્રમાણ ઘટે છે, જેના કારણે જટિલ કાર્બોહાઇડ્રેટ સરળતાથી પચી શકે તેવા અને ઊર્જાથી ભરપૂર ખોરાકમાં પરિવર્તિત થાય છે.
હેલ્ધી સ્પ્રાઉટ્સ કેવી રીતે તૈયાર કરવા?
અંકુરિત અનાજના ભારે અને સોજો પેદા કરનારા સ્વભાવને નિષ્ક્રિય કરવા તથા તેમાં રહેલાં ભરપૂર પ્રોટીન અને પોષક તત્ત્વો જાળવી રાખવા માટે તેને તૈયાર કરવાની રીત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
વરાળમાં બાફો અથવા સારી રીતે પકાવો: વરાળમાં બાફવાથી અંકુરિત અનાજનો પાચન પર પડતો ભાર ઘણો ઓછો થાય છે અને શરીર માટે તેમાં રહેલા પ્રોટીનનું શોષણ કરવું સરળ બને છે.
હેલ્ધી ફેટ્સ અને મસાલા ઉમેરો: બાફેલા સ્પ્રાઉટ્સને થોડા ઘી અને પાચનમાં મદદ કરતા મસાલા (જેમ કે જીરું અથવા ચપટી મીઠું) સાથે શેકવાથી અથવા આ વસ્તુઓ ઉમેરવાથી તેના ઠંડા અને શુષ્ક ગુણોનું સંતુલન જળવાય છે અને પાચન સંબંધિત તકલીફ થતી નથી.
જોકે સ્પ્રાઉટ્સ વનસ્પતિમાંથી મળતા પ્રોટીન અને પોષક તત્ત્વોનો ચોક્કસપણે ઉત્તમ સ્ત્રોત છે, પરંતુ આયુર્વેદનું પ્રાચીન જ્ઞાન આપણને યાદ અપાવે છે કે કોઈપણ એક ખાદ્ય પદાર્થ દરેક સ્થિતિમાં યોગ્ય હોતો નથી. વધુ સારા સ્વાસ્થ્ય માટે સ્પ્રાઉટ્સનું સેવન મર્યાદિત પ્રમાણમાં, યોગ્ય રીતે પકાવીને અને પોતાની પાચનશક્તિ અનુસાર જ કરવું જોઈએ.
