ઘૂંટણમાં દુખાવો અને જકડન છે? Knee Replacement Surgery પહેલાં આ સારવાર વિશે જાણો

Knee Replacement Surgery: ઘૂંટણમાં દુખાવો, જકડન અને ચાલવા-ફરવામાં તકલીફ થતી હોય ત્યારે ઘણા લોકોને લાગે છે કે હવે Knee Replacement Surgery જ છેલ્લો વિકલ્પ છે. ખાસ કરીને જ્યારે એક્સ-રેમાં ઘૂંટણનાં કાર્ટિલેજ ઘસાઈ ગયાં હોવાની અથવા સાંધા વચ્ચેની જગ્યા ઘટી હોવાની વાત સામે આવે છે, ત્યારે શસ્ત્રક્રિયાને લઈને ચિંતા વધી શકે છે. પરંતુ ઘૂંટણમાં આર્થરાઇટિસ એટલે કે સંધિવા ધરાવતા દરેક દર્દીને ઓપરેશનની જરૂર પડતી નથી.

ઘૂંટણનો ઓસ્ટિયોઆર્થરાઇટિસ (Knee Osteoarthritis) એવી સ્થિતિ છે, જેમાં સાંધાના કાર્ટિલેજ અને આસપાસના પેશીઓમાં ફેરફાર થવા લાગે છે. તેના કારણે દુખાવો, જકડન અને ચાલવા-ફરવામાં તકલીફ થઈ શકે છે. ઘણા લોકોને ફિઝિયોથેરાપી, સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવતી કસરતો, વજન નિયંત્રિત રાખવા અને યોગ્ય દવાઓથી રાહત મળે છે. શસ્ત્રક્રિયાનો નિર્ણય મુખ્યત્વે એ વાત પર આધાર રાખે છે કે દુખાવો અને હલનચલનમાં મર્યાદા વ્યક્તિના રોજિંદા જીવનને કેટલી અસર કરે છે અને અન્ય સારવાર કેટલી અસરકારક રહી છે.

શું ઘૂંટણના આર્થરાઇટિસ ધરાવતા દરેક વ્યક્તિને આખરે શસ્ત્રક્રિયાની જરૂર પડે છે?

મેયો ક્લિનિકના જણાવ્યા અનુસાર, Knee Arthritis હોવાનો અર્થ એ નથી કે ભવિષ્યમાં દરેક વ્યક્તિએ શસ્ત્રક્રિયા કરાવવી જ પડે. કેટલાક લોકોમાં લક્ષણો હળવાં રહે છે અને તેઓ નિયમિત કસરત, ફિઝિયોથેરાપી તથા જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરીને પોતાની તકલીફને ઘણી હદ સુધી નિયંત્રિત કરી શકે છે. ઓસ્ટિયોઆર્થરાઇટિસ લાંબા સમય સુધી રહેતી સ્થિતિ છે, પરંતુ તેનાં લક્ષણો દરેક વ્યક્તિમાં એકસરખી ઝડપે વધતાં નથી.

શરૂઆતની સારવારમાં સામાન્ય રીતે સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવતી કસરતો, ઓછી અસર કરતી શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ, જરૂર હોય ત્યારે વજન ઘટાડવું અને દુખાવો નિયંત્રિત કરવાના ઉપાયોનો સમાવેશ થાય છે. જો આ ઉપાયો છતાં દુખાવો ખૂબ વધારે રહે અને ચાલવું, દાદરા ચઢવા કે રોજિંદાં કામ કરવાં મુશ્કેલ બને, તો ડૉક્ટર ઘૂંટણની શસ્ત્રક્રિયા અંગે વિચાર કરી શકે છે.

તેથી માત્ર ઉંમર અથવા આર્થરાઇટિસનું નામ સાંભળીને ઓપરેશનનો નિર્ણય ન લેવો જોઈએ. યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરવા માટે લક્ષણો, શારીરિક તપાસ, જરૂર પડ્યે ઇમેજિંગ અને દર્દીની પસંદગીઓને ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે.

ઘૂંટણની શસ્ત્રક્રિયાનો નિર્ણય લેતી વખતે X-ray વધુ મહત્ત્વનો છે કે રોજિંદો દુખાવો?

ક્લીવલેન્ડ ક્લિનિકના જણાવ્યા અનુસાર, એક્સ-રે દ્વારા ડૉક્ટરને ઘૂંટણના સાંધાની રચના અને ઓસ્ટિયોઆર્થરાઇટિસ સાથે જોડાયેલા ફેરફારો સમજવામાં મદદ મળે છે. તેમાં સાંધા વચ્ચેની જગ્યા ઘટવી, હાડકાંની કિનારીઓ પર વધારાનું હાડકું બનવું અને અન્ય ફેરફારો જોવા મળી શકે છે. પરંતુ એક્સ-રેમાં બીમારી કેટલી ગંભીર દેખાય છે તેના પરથી હંમેશાં એ જાણી શકાતું નથી કે વ્યક્તિને કેટલો દુખાવો થાય છે.

કેટલાક લોકોના એક્સ-રેમાં ઘણા ફેરફારો હોવા છતાં દુખાવો મર્યાદિત હોઈ શકે છે, જ્યારે કેટલાક લોકોને પ્રમાણમાં ઓછા ફેરફારો હોવા છતાં ઘણી તકલીફ થઈ શકે છે. તેથી માત્ર એક્સ-રેના અહેવાલના આધારે શસ્ત્રક્રિયાનો નિર્ણય લેવો જોઈએ નહીં. ડૉક્ટર એ પણ તપાસે છે કે દુખાવો કેટલા સમયથી છે, આરામ કરતી વખતે કે પ્રવૃત્તિ દરમિયાન કેટલો વધે છે, ઘૂંટણ કેટલું વળી શકે છે, ચાલવાની ક્ષમતા કેવી છે અને શસ્ત્રક્રિયા વગરની સારવારથી પૂરતી રાહત મળી છે કે નહીં. જો દુખાવો અને જકડન જીવનની ગુણવત્તાને ઘણી અસર કરતાં હોય અને અન્ય સારવાર અસરકારક ન રહી હોય, તો સાંધા બદલવાની શસ્ત્રક્રિયા અંગે વિચાર કરી શકાય છે.

કયા લક્ષણો જણાવે છે કે ઘૂંટણનો આર્થરાઇટિસ રોજિંદા જીવનને ગંભીર રીતે અસર કરી રહ્યો છે?

ક્લીવલેન્ડ ક્લિનિકના જણાવ્યા અનુસાર, ઘૂંટણમાં દુખાવો થવો આર્થરાઇટિસનું સામાન્ય લક્ષણ છે, પરંતુ કેટલાક સંકેતો જણાવે છે કે આ સમસ્યા તમારી રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓને વધુ અસર કરી રહી છે. આ લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.

• સતત અથવા તીવ્ર દુખાવો.

• ચાલવામાં મુશ્કેલી.

• દાદરા ચઢવા-ઊતરવામાં તકલીફ.

• જકડન અને હલનચલન ઘટવું.

• રોજિંદાં કામકાજ પર અસર થવી.

• ઘૂંટણની રચનામાં ફેરફાર થવો.

શું ફિઝિયોથેરાપી અને સ્ટ્રેન્થનિંગ કસરતોથી શસ્ત્રક્રિયા ટાળી શકાય છે?

અમેરિકન એકેડેમી ઑફ ઑર્થોપેડિક સર્જન્સ (AAOS)ના જણાવ્યા અનુસાર, ઘણા લોકોમાં ફિઝિયોથેરાપી અને નિયમિત કસરતોથી દુખાવો ઘટાડવામાં, સ્નાયુઓની તાકાત વધારવામાં અને ચાલવા-ફરવાની ક્ષમતા સુધારવામાં મદદ મળે છે. ઘૂંટણની આસપાસના સ્નાયુઓ, ખાસ કરીને ક્વાડ્રિસેપ્સ, સાંધાને ટેકો આપવા અને પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન સ્થિરતા જાળવવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ વ્યક્તિની સ્થિતિ અનુસાર સ્ટ્રેન્થનિંગ કસરતો, રેન્જ ઑફ મોશન કસરતો અને ઓછી અસર કરતી ઍરોબિક પ્રવૃત્તિઓ કરવાની સલાહ આપી શકે છે. તેમાં સ્થિર સાઇકલ ચલાવવી, પાણીમાં કસરત કરવી અથવા પોતાની ક્ષમતા અનુસાર ચાલવાનો સમાવેશ થઈ શકે છે. શરૂઆતમાં હળવી તકલીફ થઈ શકે છે, પરંતુ યોગ્ય પદ્ધતિ અને ધીમે-ધીમે વધારેલી પ્રવૃત્તિથી ઘણા લોકોને લાભ મળે છે.

વજન નિયંત્રિત રાખવાથી અને પેન રિલીફ ટ્રીટમેન્ટ્સથી ક્યારે ફરક પડે છે?

જૉન હોપકિન્સના જણાવ્યા અનુસાર, જો કોઈ વ્યક્તિનું વજન વધારે હોય તો ઘૂંટણ પર દબાણ વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ધીમે-ધીમે વજન ઘટાડવાથી દુખાવો અને ચાલવા-ફરવામાં થતી તકલીફ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. આ માટે સંતુલિત આહાર, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને જરૂર પડ્યે ડાયટિશિયનની મદદ ઉપયોગી થઈ શકે છે.

દુખાવો નિયંત્રિત કરવા માટે ડૉક્ટર કેટલાક લોકોને ત્વચા પર લગાવવાની જેલ અથવા અન્ય યોગ્ય દવાઓ આપી શકે છે. દવાની પસંદગી ઉંમર, કિડની અને હૃદયની તંદુરસ્તી, પેટની સમસ્યાઓ અને અન્ય દવાઓના ઉપયોગને ધ્યાનમાં રાખીને કરવી જોઈએ. દુખાવો ઘટાડતી દવાઓ લક્ષણોમાં રાહત આપી શકે છે, પરંતુ તે દરેક સ્થિતિમાં સાંધાને થયેલું નુકસાન ઠીક કરતી નથી.

ઘૂંટણ બદલવાની શસ્ત્રક્રિયા અંગે ક્યારે વિચાર કરવો જોઈએ?

અમેરિકન એકેડેમી ઑફ ઑર્થોપેડિક સર્જન્સ (AAOS)ના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે ઘૂંટણનો દુખાવો, જકડન અથવા ચાલવા-ફરવામાં થતી તકલીફ જીવનની ગુણવત્તાને ગંભીર રીતે અસર કરવા લાગે અને યોગ્ય બિનશસ્ત્રક્રિયાકીય સારવારથી પૂરતી રાહત ન મળે, ત્યારે સાંધા બદલવાની શસ્ત્રક્રિયા અંગે વિચાર કરી શકાય છે. આ શસ્ત્રક્રિયામાં ઘૂંટણના નુકસાન પામેલા સાંધાના ભાગોને કૃત્રિમ ભાગોથી બદલવામાં આવે છે. નુકસાન કેટલું ફેલાયેલું છે તેના આધારે કેટલાક દર્દીઓમાં આંશિક અને કેટલાકમાં સંપૂર્ણ ઘૂંટણ પ્રત્યારોપણ અંગે વિચાર કરી શકાય છે.

શસ્ત્રક્રિયાથી ઘણા લોકોને દુખાવામાં રાહત અને પ્રવૃત્તિઓમાં સુધારો મળે છે, પરંતુ તેની સાથે ચેપ, લોહીના ગંઠાવા, લાંબા સમય સુધી સાજા થવાની પ્રક્રિયા અને અન્ય જટિલતાઓનાં જોખમો પણ હોઈ શકે છે. શસ્ત્રક્રિયા પછી ફિઝિયોથેરાપી અને પુનર્વસન પણ મહત્ત્વપૂર્ણ હોય છે. દરેક વ્યક્તિમાં પરિણામ એકસરખાં હોતાં નથી અને દુખાવો સંપૂર્ણપણે મટી જવાની ખાતરી આપી શકાતી નથી.

ઘૂંટણમાં આર્થરાઇટિસ હોય ત્યારે દરેક વ્યક્તિને શસ્ત્રક્રિયાની જરૂર પડતી નથી. યોગ્ય કસરત, ફિઝિયોથેરાપી, વજન નિયંત્રિત રાખવા અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ દુખાવાનું નિયંત્રણ કરવાથી ઘણા લોકોને રાહત મળી શકે છે. પરંતુ જ્યારે દુખાવો અને હલનચલનમાં મર્યાદા રોજિંદા જીવનને ગંભીર રીતે અસર કરે અને અન્ય સારવાર અસરકારક ન રહે, ત્યારે શસ્ત્રક્રિયા યોગ્ય વિકલ્પ બની શકે છે. નિર્ણય માત્ર એક્સ-રેના આધારે નહીં, પરંતુ લક્ષણો, શારીરિક તપાસ, જીવનની ગુણવત્તા અને દર્દીની પસંદગીઓને ધ્યાનમાં રાખીને લેવો જોઈએ.