Long Term Antidepressants Effects: ડિપ્રેશન એક એવી માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા છે, જે બાળકો, યુવાનો અને વૃદ્ધો સહિત કોઈપણ વ્યક્તિને અસર કરી શકે છે. વૈશ્વિક સ્તરે સ્ત્રીઓમાં ડિપ્રેશનનું પ્રમાણ પુરુષોની સરખામણીમાં વધારે જોવા મળે છે. તેની પાછળ હોર્મોનલ ફેરફારો, જૈવિક પરિબળો, સામાજિક પરિસ્થિતિઓ અને મનોવૈજ્ઞાનિક કારણોની ભૂમિકા હોઈ શકે છે. વધતા તણાવ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત પડકારો વચ્ચે ડિપ્રેશન અને એન્ઝાયટીની સારવારમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ (Antidepressants) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ દવાઓ મગજમાં સેરોટોનિન અને નોરએડ્રિનાલિન જેવા ન્યુરોટ્રાન્સમીટર્સની પ્રવૃત્તિને અસર કરીને મૂડ અને અન્ય લક્ષણોમાં સુધારો લાવવામાં મદદ કરી શકે છે. જોકે, તેમની અસર તરત થતી નથી અને દવાની પસંદગી તથા તેનું સેવન ડૉક્ટરની સલાહથી જ કરવું જોઈએ.
એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
એન્ટીડિપ્રેસન્ટ એટલે કે ડિપ્રેશનની સારવાર માટે વપરાતી દવાઓ. તેનો ઉપયોગ ડિપ્રેશનનાં લક્ષણો ઘટાડવા માટે કરવામાં આવે છે. કેટલીક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓનો ઉપયોગ એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડર, ઑબ્સેસિવ કમ્પલ્સિવ ડિસઓર્ડર (OCD), પોસ્ટ ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર (PTSD) અને લાંબા સમયથી ચાલતા દુખાવાના કેટલાક પ્રકારોની સારવારમાં પણ થાય છે. ડૉક્ટર દર્દીનાં લક્ષણો, ઉંમર, અન્ય બીમારીઓ, અગાઉ લેવામાં આવેલી સારવાર અને સંભવિત આડઅસરોના આધારે દવા પસંદ કરે છે.
NIH અનુસાર, આ દવાઓ મગજમાં રહેલા ન્યુરોટ્રાન્સમીટર્સ એટલે કે ચેતા કોષો વચ્ચે સંદેશા પહોંચાડતા રાસાયણિક પદાર્થોની પ્રવૃત્તિને અસર કરે છે. સેરોટોનિન, નોરએડ્રિનાલિન (Noradrenaline) અને કેટલીક દવાઓના કિસ્સામાં ડોપામિન જેવા રાસાયણિક સંદેશવાહકો મૂડ, ઊંઘ, ધ્યાન, ઊર્જા અને ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા સાથે સંકળાયેલા હોય છે. જોકે, ડિપ્રેશનનું કારણ માત્ર કોઈ એક રાસાયણિક પદાર્થની ઊણપ હોવી એ નથી.
ડિપ્રેશનની દવાઓ મગજમાં શું ફેરફાર કરે છે?
NCBI અનુસાર, મગજમાં અબજો ન્યુરૉન્સ એકબીજા સાથે રાસાયણિક સંકેતો દ્વારા સંવાદ કરે છે. જ્યારે એક ન્યુરૉન સેરોટોનિન અથવા નોરએડ્રિનાલિન જેવા ન્યુરોટ્રાન્સમીટર્સ મુક્ત કરે છે, ત્યારે તે બીજા ન્યુરૉનના રિસેપ્ટર પર અસર કરી શકે છે. ત્યારબાદ તે રાસાયણિક પદાર્થનો કેટલોક ભાગ પાછો પહેલાંના ન્યુરૉનમાં પ્રવેશે છે. આ પ્રક્રિયાને રીઅપટેક (Reuptake) કહેવામાં આવે છે.
ઘણી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ આ રીઅપટેકની પ્રક્રિયા ઘટાડે છે. તેનાથી કેટલાક ન્યુરોટ્રાન્સમીટર્સની ઉપલબ્ધતા અને સંકેતોના પ્રસારણમાં ફેરફાર થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, એસએસઆરઆઈ (SSRIs) મુખ્યત્વે સેરોટોનિનના રીઅપટેકને અટકાવે છે, જ્યારે એસએનઆરઆઈ (SNRIs) સેરોટોનિન અને નોરએડ્રિનાલિન બંને પર અસર કરે છે.
SSRIs, SNRIs અને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ વચ્ચે શું તફાવત છે?
બધી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓનો હેતુ ડિપ્રેશનનાં લક્ષણો ઘટાડવાનો છે, પરંતુ તેમની કાર્યપદ્ધતિ, આડઅસરો અને અલગ-અલગ દર્દીઓ પર થતી અસર જુદી હોઈ શકે છે. ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે દર્દીની જરૂરિયાત પ્રમાણે દવા પસંદ કરે છે.
એસએસઆરઆઈ (SSRIs)
મેયો ક્લિનિક અનુસાર, SSRIs મગજમાં સેરોટોનિનના રીઅપટેકને અટકાવે છે. તેનાથી ન્યુરૉન્સ વચ્ચે સેરોટોનિનના સંકેતોના પ્રસારણમાં ફેરફાર થાય છે. ડિપ્રેશનની સારવારમાં ઘણીવાર આ દવાઓને શરૂઆતના વિકલ્પોમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે, કારણ કે જૂની કેટલીક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓની સરખામણીમાં તેમની સલામતીની સ્થિતિ વધુ સારી માનવામાં આવે છે.
એસએનઆરઆઈ (SNRIs)
મેયો ક્લિનિક અનુસાર, SNRIs સેરોટોનિનની સાથે નોરએડ્રિનાલિનના રીઅપટેકને પણ અસર કરે છે. નોરએડ્રિનાલિન મૂડ, ધ્યાન અને સતર્કતા સાથે સંકળાયેલા મગજના સંકેતોમાં ભૂમિકા ભજવે છે. કેટલીક SNRIs નો ઉપયોગ ચેતાતંત્રના દુખાવા અને એન્ઝાયટી ડિસઓર્ડરની સારવારમાં પણ થાય છે.
અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ
કેટલીક દવાઓ ન્યુરોટ્રાન્સમીટર્સ પર અલગ રીતે કામ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, બ્યુપ્રોપિયોન નોરએડ્રિનાલિન અને ડોપામિનના સંકેતોના પ્રસારણને અસર કરે છે.
લાંબા સમય સુધી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ લેવાથી કઈ આડઅસરો થઈ શકે છે?
NHS અનુસાર, ડિપ્રેશન ફરીથી થતું અટકાવવા માટે ઘણા દર્દીઓને લાંબા સમય સુધી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ લેવાની જરૂર પડી શકે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે લાંબા સમય સુધી દવા લેવાથી દરેક વ્યક્તિને નુકસાન થશે. સારવારનો સમયગાળો દર્દીની બીમારી, અગાઉ થયેલા ડિપ્રેશનના એપિસોડ્સ અને ડૉક્ટરના મૂલ્યાંકન પર આધારિત હોય છે.
લાંબા સમય સુધી સારવાર દરમિયાન કેટલીક સંભવિત સમસ્યાઓ પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
- જાતીય સમસ્યાઓ: કેટલાક લોકોમાં કામેચ્છા અથવા જાતીય કાર્યક્ષમતામાં ફેરફાર લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે.
- વજનમાં ફેરફાર: કેટલીક દવાઓના ઉપયોગથી વજન વધી શકે છે, જ્યારે અન્ય દવાઓથી ભૂખ ઓછી થઈ શકે છે.
- ઊંઘ અને ભાવનાત્મક અનુભવો: કેટલાક લોકોને સુસ્તી, ઊંઘની સમસ્યા અથવા લાગણીઓની તીવ્રતા ઓછી અનુભવાતી હોવાની સ્થિતિ થઈ શકે છે.
- અન્ય દવાઓ સાથેની પ્રતિક્રિયા: કેટલીક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ અન્ય દવાઓ સાથે લેવાથી રક્તસ્રાવ, બ્લડ પ્રેશર અથવા અન્ય સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે. ડૉક્ટરને બધી દવાઓ અને સપ્લિમેન્ટ્સ વિશે જાણ કરવી જોઈએ.
ડિપ્રેશનથી બચવા અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને જાળવવા માટે જીવનશૈલીમાં જરૂરી ફેરફારો પણ કરી શકાય છે. જો ડૉક્ટરની સલાહથી લાંબા સમયથી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ લેતી વખતે કોઈ સમસ્યા અથવા ફેરફાર અનુભવાય, તો તેની જાણ ડૉક્ટરને અવશ્ય કરવી. ડૉક્ટર દર્દીની વર્તમાન સ્થિતિના આધારે યોગ્ય સલાહ આપી શકે છે. જોકે, પોતાની ઇચ્છાથી દવા લેવાનું બંધ કરવું નહીં.
