Myopia in Children: આજકાલ કોઈપણ પ્રાથમિક શાળાના વર્ગખંડમાં નજર કરીએ તો એક વાત તરત જ ધ્યાન ખેંચે છે. મોટી સંખ્યામાં 8થી 9 વર્ષના બાળકો જાડા ચશ્મા પહેરીને અભ્યાસ કરતા જોવા મળે છે. થોડા વર્ષો પહેલાં આ દૃશ્ય સામાન્ય નહોતું, પરંતુ હવે તે રોજિંદી હકીકત બની ગયું છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે સમાજે આ સ્થિતિને સામાન્ય માની લીધી છે.
આંખોના નિષ્ણાતો અને વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ બાળકોમાં વધતા માયોપિયા (Myopia) પાછળ માત્ર આનુવંશિક કારણો જવાબદાર નથી. છેલ્લા બે દાયકામાં બદલાયેલી જીવનશૈલી, વધતો સ્ક્રીન ટાઈમ, બહાર રમવાનો ઘટતો સમય અને કુદરતી સૂર્યપ્રકાશની અછત આ સમસ્યાના મુખ્ય કારણો બની રહ્યા છે.
છેલ્લા 20 વર્ષમાં પાંચ ગણો વધારો
વિવિધ સંશોધનો મુજબ ઉત્તર ભારતના શાળાકીય બાળકોમાં એક સમયે માયોપિયાનું પ્રમાણ આશરે 7 ટકા હતું, જે હવે વધીને લગભગ 13 ટકા સુધી પહોંચી ગયું છે.
શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થિતિ વધુ ગંભીર છે. એક મોટા અભ્યાસ મુજબ 1999માં 5થી 15 વર્ષના શહેરી ભારતીય બાળકોમાં માયોપિયાનું પ્રમાણ માત્ર 4.44 ટકા હતું, જ્યારે 2019 સુધીમાં તે વધીને 21.5 ટકા થઈ ગયું. એટલે કે માત્ર 20 વર્ષમાં આ આંકડો લગભગ પાંચ ગણો વધી ગયો.
વૈજ્ઞાનિકોનું અનુમાન છે કે જો આ જ વલણ ચાલુ રહેશે તો વર્ષ 2050 સુધીમાં ભારતના લગભગ 48 ટકા શહેરી બાળકો માયોપિયાથી પીડિત હશે. વૈશ્વિક સ્તરે પણ અંદાજ છે કે 2050 સુધીમાં દુનિયાની લગભગ અડધી વસ્તીને માયોપિયાની સમસ્યા થઈ શકે છે.
લાંબા સમય સુધી નજીક જોવું આંખ માટે કુદરતી નથી
માનવ આંખનો વિકાસ લાખો વર્ષ પહેલાં ખુલ્લા કુદરતી વાતાવરણમાં થયો હતો. આપણા પૂર્વજો માટે દૂર સુધી જોવું જીવનનો ભાગ હતું. શિકાર શોધવો, જોખમ ઓળખવું અને દૂરના વાતાવરણનું નિરીક્ષણ કરવું તેમની જરૂરિયાત હતી.
આંખ જ્યારે દૂર જુએ છે ત્યારે તેને ખૂબ ઓછી મહેનત કરવી પડે છે. પરંતુ પુસ્તક, મોબાઇલ અથવા ટેબલેટ જેવી નજીકની વસ્તુ પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે આંખની અંદરની સિલિયરી મસલ સતત કાર્યરત રહે છે. આ પ્રક્રિયાને “Accommodation” કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે બાળકો સતત નજીકનું કામ કરે છે ત્યારે આંખ પર સતત દબાણ રહે છે. સમય જતાં આંખનો ગોળો આગળની દિશામાં લાંબો થવા લાગે છે. પરિણામે દૂરની વસ્તુઓનું પ્રતિબિંબ રેટિના પર પડવાને બદલે તેની આગળ બને છે અને બાળકને દૂરનું ધૂંધળું દેખાવા લાગે છે. આ જ સ્થિતિને માયોપિયા કહેવામાં આવે છે.
જેનેટિક્સ એક કારણ છે, પરંતુ એકમાત્ર કારણ નથી
નિષ્ણાતો જણાવે છે કે જો માતા અને પિતા બંનેને માયોપિયા હોય તો બાળકોમાં પણ જોખમ વધે છે. પરંતુ માત્ર આનુવંશિક કારણો આટલો મોટો વધારો સમજાવી શકતા નથી.
જિન્સ ઝડપથી બદલાતા નથી, પરંતુ બાળકોની જીવનશૈલી છેલ્લા બે દાયકામાં સંપૂર્ણ બદલાઈ ગઈ છે. એટલે પર્યાવરણ અને જીવનશૈલી આ સમસ્યાને વધુ ઝડપથી આગળ ધપાવી રહ્યા છે.
સ્ક્રીન ટાઈમ સૌથી મોટો જોખમ બની રહ્યો છે
સ્માર્ટફોન, ટેબલેટ અને અન્ય ડિજિટલ ઉપકરણો બાળકોને લાંબા સમય સુધી ખૂબ નજીકથી સ્ક્રીન જોવાની આદત પાડે છે.
લગભગ 3.35 લાખ બાળકો પર થયેલા 45 સંશોધનોના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું કે દરરોજ સ્ક્રીન સામે પસાર કરેલો દરેક વધારાનો એક કલાક માયોપિયાનું જોખમ આશરે 21 ટકા સુધી વધારી શકે છે.
જે બાળકો દરરોજ ચાર કલાક કે તેથી વધુ સમય સ્ક્રીન સામે પસાર કરે છે, તેઓમાં જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે.
જો કે વૈજ્ઞાનિકો સ્પષ્ટ કરે છે કે આ સંબંધ મજબૂત છે, પરંતુ માત્ર સ્ક્રીન જ એકમાત્ર કારણ છે એવું હજી નિશ્ચિતપણે કહી શકાય તેમ નથી.
સૂર્યપ્રકાશની અછત પણ એટલી જ જવાબદાર
નિષ્ણાતો અનુસાર કુદરતી સૂર્યપ્રકાશ આંખના સ્વસ્થ વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
જ્યારે તેજસ્વી કુદરતી પ્રકાશ આંખ સુધી પહોંચે છે ત્યારે રેટિનામાં ડોપામિન નામનું રસાયણ બને છે. આ ડોપામિન આંખના ગોળાને લાંબો થવાથી રોકવામાં મદદ કરે છે.
આજના બાળકોનો મોટાભાગનો સમય ઘરની અંદર પસાર થાય છે. શાળા, ટ્યુશન, મોબાઇલ, ટીવી અને વિડિયો ગેમ્સને કારણે તેઓને પૂરતો કુદરતી પ્રકાશ મળતો નથી.
પરિણામે ડોપામિનનું ઉત્પાદન ઘટે છે અને માયોપિયાનો વિકાસ વધુ ઝડપથી થવા લાગે છે.
કોવિડ લોકડાઉને વધારી સમસ્યા
કોવિડ-19 દરમિયાન લાંબા સમય સુધી શાળાઓ બંધ રહી અને ઓનલાઈન શિક્ષણ શરૂ થયું.
બાળકો મહિનાઓ સુધી ઘરની અંદર રહ્યા, બહાર રમવાનો સમય લગભગ બંધ થઈ ગયો અને સ્ક્રીન ટાઈમમાં ભારે વધારો થયો.
ડૉક્ટરોના જણાવ્યા મુજબ લોકડાઉન પછી ખાસ કરીને 8 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોમાં માયોપિયાના કેસોમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો.
ભણતરનું વધતું દબાણ પણ જવાબદાર
ભારત સહિત ઘણા દેશોમાં બાળકો પર અભ્યાસનું દબાણ સતત વધી રહ્યું છે.
શાળા પછી ટ્યુશન, હોમવર્ક અને ઓનલાઈન અભ્યાસને કારણે બાળકો દિવસનો મોટો ભાગ નજીકની વસ્તુઓ જોવામાં પસાર કરે છે.
પૂર્વ એશિયાના દેશો જેવા કે ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયામાં અભ્યાસનું દબાણ સૌથી વધુ છે અને ત્યાં યુવાનોમાં માયોપિયાનું પ્રમાણ 80થી 90 ટકા સુધી પહોંચી ગયું છે.
શહેરોની જીવનશૈલી બદલાઈ ગઈ
શહેરોમાં ખુલ્લાં મેદાનો ઘટી રહ્યા છે. બાળકો હવે ખુલ્લા આકાશ હેઠળ રમવાને બદલે ફ્લેટમાં રહે છે.
તેઓને દૂર સુધી જોવાની તક ઓછી મળે છે અને કુદરતી સૂર્યપ્રકાશ પણ પૂરતો મળતો નથી.
આ બદલાયેલી શહેરી જીવનશૈલી પણ માયોપિયાના વધતા પ્રમાણ માટે મહત્વપૂર્ણ કારણ માનવામાં આવે છે.
માત્ર ચશ્મા સુધી સીમિત નથી સમસ્યા
નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે માયોપિયા માત્ર ચશ્માની જરૂરિયાત પૂરતી મર્યાદિત નથી.
જો આંખનો ગોળો વધુ લાંબો થઈ જાય તો તેને હાઈ માયોપિયા કહેવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં ભવિષ્યમાં રેટિના ફાટવાની શક્યતા, ગ્લુકોમા અને આંખની અન્ય ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધી શકે છે.
શું આ સમસ્યા અટકાવી શકાય?
આંખોના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવાથી માયોપિયાના જોખમને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડવું શક્ય છે.
તેઓ નીચેના ઉપાયો સૂચવે છે:
- બાળકોને દરરોજ ઓછામાં ઓછા બે કલાક ખુલ્લા સૂર્યપ્રકાશમાં રમવા મોકલવા.
- સતત નજીકનું કામ કરતી વખતે 20-20-20 નિયમ અપનાવવો. એટલે કે દર 20 મિનિટે 20 સેકન્ડ માટે લગભગ 20 ફૂટ દૂરની વસ્તુ જોવી.
- નાના બાળકોનો સ્ક્રીન ટાઈમ મર્યાદિત રાખવો.
- મોબાઇલની જગ્યાએ બહારની શારીરિક રમતોને પ્રોત્સાહન આપવું.
- નિયમિત આંખોની તપાસ કરાવવી.
તાઇવાન સહિત કેટલાક દેશોમાં શાળાઓમાં દરરોજ બે કલાક બહાર રમવાનો નિયમ અમલમાં મૂક્યા બાદ બાળકોમાં માયોપિયાનો વધારો ધીમો પડ્યો હોવાનું સંશોધનોમાં સામે આવ્યું છે.
નિષ્ણાતોની સલાહ
આંખોના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માયોપિયા માત્ર તબીબી સમસ્યા નથી પરંતુ બદલાતી જીવનશૈલીનું પ્રતિબિંબ છે.
જો બાળકોને ફરીથી ખુલ્લા મેદાન, કુદરતી પ્રકાશ અને સંતુલિત ડિજિટલ જીવનશૈલી તરફ પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે તો આ વધતા જોખમને ઘણી હદ સુધી નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
બાળકની આંખો માત્ર બ્લેકબોર્ડ જોવા માટે જ નથી, પરંતુ તેનું સમગ્ર ભવિષ્ય સ્પષ્ટ જોવા માટે પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. આજે લેવામાં આવેલા નાના નિર્ણયો આવનારા વર્ષોમાં બાળકોની આંખોના સ્વાસ્થ્યને સુરક્ષિત રાખવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
