Allahabad High Court Hijab Verdict: અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં કહ્યું છે કે કોઈ મુસ્લિમ છોકરી માટે સ્કાર્ફ અથવા હિજાબ પહેરવો ઇસ્લામના હિસાબે જરૂરી નથી. આ અંગે હાઇકોર્ટમાં પ્રયાગરાજ જિલ્લાના અતરાસુઇયા પોલીસ સ્ટેશનના ટાગોર પબ્લિક સ્કૂલની એક વિદ્યાર્થીની સુકૈના રિઝવીએ પોતાની માતા મારફતે અરજી દાખલ કરી હતી. વિદ્યાર્થીનીએ આ સ્કૂલમાંથી 10માની પરીક્ષા પાસ કરી છે. તે આ જ સ્કૂલમાં 11મામાં પ્રવેશ લઈ રહી છે. પરંતુ, સ્કૂલે વિદ્યાર્થીનીને સ્કૂલ ડ્રેસ સાથે સ્કાર્ફ અથવા હિજાબ પહેરવાની મંજૂરી આપી ન હતી. ત્યારબાદ વિદ્યાર્થીનીની માતાએ હાઇકોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવ્યો. પછી મામલાની લાંબી સુનાવણી બાદ જસ્ટિસ જેજે મુનીર અને જસ્ટિસ ઇન્દ્રજીત શુક્લાની પીઠે કહ્યું કે ઇસ્લામમાં કોઈ વિદ્યાર્થીની માટે હિજાબ પહેરવો અનિવાર્ય નથી. હાઇકોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં અગાઉના અનેક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
પરંતુ અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે આ નિષ્કર્ષ અચાનક કાઢ્યો નથી. પોતાના ચુકાદામાં તેણે દેશની અલગ-અલગ હાઇકોર્ટના અનેક જૂના ચુકાદાઓનો વિગતવાર ઉલ્લેખ કર્યો. તેમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ કર્ણાટક હાઇકોર્ટનો ચુકાદો રહ્યો. સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટના હિજાબ મામલે આપવામાં આવેલા ચુકાદાની સ્થિતિને પણ કોર્ટે ધ્યાનમાં રાખી.
હિજાબ પર કાનૂની લડાઈ ક્યાંથી શરૂ થઈ?
સ્કૂલ અને કોલેજોમાં હિજાબ પહેરવાનો વિવાદ કોઈ નવો નથી. અલગ-અલગ રાજ્યોમાં વિદ્યાર્થીનીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વચ્ચે આ પ્રશ્ન અદાલતો સુધી પહોંચતો રહ્યો છે કે શું કોઈ વિદ્યાર્થીનીને નિર્ધારિત ડ્રેસ સાથે ધાર્મિક ઓળખ સાથે જોડાયેલો પોશાક રાખવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ. આ કાનૂની ચર્ચાનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર કર્ણાટક બન્યું. વર્ષ 2022માં કર્ણાટકની કેટલીક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં હિજાબને લઈને વિવાદ ઊભો થયો. મામલો પહેલા હાઇકોર્ટમાં પહોંચ્યો અને ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી ગયો.
કર્ણાટક હાઇકોર્ટના ચુકાદાને કેમ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવ્યો?
અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે કર્ણાટક હાઇકોર્ટની પૂર્ણ પીઠના ચુકાદા રેશમ વિરુદ્ધ કર્ણાટક સરકારનો વિગતવાર અભ્યાસ કર્યો. કર્ણાટક હાઇકોર્ટે માન્યું હતું કે મુસ્લિમ મહિલાઓ દ્વારા હિજાબ પહેરવો ઇસ્લામમાં જરૂરી ધાર્મિક પ્રથા નથી. એટલે કે તેને ધર્મનો એવો જરૂરી હિસ્સો ન માની શકાય, જેના વિના મુસ્લિમ મહિલાની ધાર્મિક આસ્થા જોખમમાં મુકાઈ જાય. અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે પણ પોતાની સામે આવેલા મામલામાં આ નિષ્કર્ષને મહત્વપૂર્ણ માન્યો. કોર્ટે કહ્યું કે કર્ણાટક હાઇકોર્ટનો આ ચુકાદો તેના માટે બંધનકર્તા ભલે ન હોય, પરંતુ તે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને પ્રભાવશાળી ન્યાયિક આધાર છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના હિજાબ ચુકાદામાં શું થયું હતું?
કર્ણાટક હાઇકોર્ટના ચુકાદા વિરુદ્ધ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો. અહીં મામલો આયશત શિફા વિરુદ્ધ કર્ણાટક સરકારના નામથી સામે આવ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટની પીઠમાં આ મામલે સર્વસંમતિનો ચુકાદો આવ્યો નહોતો. બંને ન્યાયાધીશોના અભિપ્રાય અલગ હતા. એક ન્યાયાધીશે કર્ણાટક હાઇકોર્ટના ચુકાદાને યથાવત રાખ્યો, જ્યારે બીજા ન્યાયાધીશનો અભિપ્રાય અલગ હતો. ત્યારબાદ મામલો મોટી પીઠની રચના માટે મુખ્ય ન્યાયાધીશ સમક્ષ મોકલવામાં આવ્યો. પરંતુ હજુ સુધી આ મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટ તરફથી એવો કોઈ અંતિમ અને સર્વસંમતિનો ચુકાદો આવ્યો નથી. અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખી. તેણે કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટનો વિભાજિત ચુકાદો આ મામલામાં એવો અંતિમ કાનૂની નિષ્કર્ષ આપતો નથી, જેના કારણે તેણે કર્ણાટક હાઇકોર્ટના ચુકાદાથી અલગ જવું પડે.
કેરળ હાઇકોર્ટે શું કહ્યું હતું?
અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે કેરળ હાઇકોર્ટના ચુકાદા ફાતિમા થસ્નીમ વિરુદ્ધ કેરળ સરકારનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. આ મામલો પણ વિદ્યાર્થીનીઓના હેડસ્કાર્ફ સાથે જોડાયેલો હતો. વિદ્યાર્થીનીઓ સ્કૂલના નિર્ધારિત પોશાક સાથે માથા પર સ્કાર્ફ પહેરવા માંગતી હતી. કેરળ હાઇકોર્ટે સંસ્થાના ડ્રેસ કોડના મામલે તેના અધિકારને મહત્વ આપ્યું હતું. અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે આ મામલાને એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ માન્યો કારણ કે અહીં પણ ધાર્મિક ઓળખ સાથે જોડાયેલા પોશાક અને સ્કૂલના નિર્ધારિત યુનિફોર્મ વચ્ચે ટકરાવનો પ્રશ્ન હતો.
બોમ્બે હાઇકોર્ટનો ચુકાદો પણ બન્યો આધાર
અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે બોમ્બે હાઇકોર્ટના ફાતિમા હુસૈન સૈયદ વિરુદ્ધ ભારત એજ્યુકેશન સોસાયટી મામલાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. આ મામલામાં પણ વિદ્યાર્થીની દ્વારા સ્કૂલના નિર્ધારિત યુનિફોર્મ સાથે હેડસ્કાર્ફ પહેરવાની માંગનો પ્રશ્ન સામે આવ્યો હતો. બોમ્બે હાઇકોર્ટે આ મામલામાં પણ સંસ્થાના નિર્ધારિત ડ્રેસ કોડને મહત્વ આપ્યું હતું. આ ઉપરાંત અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે 2024ના બોમ્બે હાઇકોર્ટના અન્ય એક ચુકાદા ઝૈનબ અબ્દુલ કય્યુમ ચૌધરી વિરુદ્ધ ચેમ્બુર ટ્રોમ્બે એજ્યુકેશન સોસાયટીનો પણ અભ્યાસ કર્યો. આ મામલામાં સંસ્થાએ હિજાબ, ટોપી અને બેજને લઈને પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. બાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આ પ્રતિબંધ સાથે જોડાયેલી જોગવાઈ પર વચગાળાનો આદેશ આપ્યો હતો. પરંતુ અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે આ વચગાળાના આદેશને અલગ દૃષ્ટિકોણથી જોયો.
કોર્ટે વિદ્યાર્થીનીના મામલામાં શું જોયું?
અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટે વધુ એક હકીકત પર ધ્યાન આપ્યું. કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલી તસવીરોમાં જોવા મળ્યું કે અરજીકર્તા વિદ્યાર્થીની સિવાય તે જ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કરતી બીજી કોઈ છોકરી હેડસ્કાર્ફ પહેરતી નહોતી. ખાસ વાત એ હતી કે અન્ય મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીનીઓ પણ સ્કૂલમાં હેડસ્કાર્ફ વિના નિર્ધારિત ડ્રેસમાં હતી. કોર્ટે આ હકીકતને પણ પોતાના વિચારમાં સામેલ કરી. એટલે કે મામલો માત્ર એટલો નહોતો કે વિદ્યાર્થીની ધાર્મિક રીતે હિજાબ પહેરવા માંગે છે. કોર્ટે સ્કૂલના ડ્રેસ કોડ, અન્ય વિદ્યાર્થીઓની સ્થિતિ અને અગાઉ આપવામાં આવેલા ન્યાયિક ચુકાદાઓને પણ સાથે લઈને વિચાર કર્યો.
