BRICS Declaration: BRICSના નવી દિલ્હી ઘોષણાપત્રમાં અમેરિકાનું નામ નહીં, છતાં ટેરિફ-પ્રતિબંધોથી પેલેસ્ટાઇન સુધી સીધો સંદેશ

BRICS Declaration: નવી દિલ્હીમાં BRICSના ઘોષણાપત્રમાં ન તો ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું નામ છે અને ન તો અમેરિકાનું નામ, તેમ છતાં અમેરિકા માટે આ ઘોષણાપત્ર અસ્વસ્થ કરનારું બની શકે છે. આર્થિક પ્રતિબંધો, એકતરફી ટેરિફ, IAEAની દેખરેખ હેઠળના પરમાણુ ઠેકાણાં પરના હુમલાની નિંદા અને પેલેસ્ટાઇનના સમર્થનમાં આપવામાં આવેલા નિવેદનને અમેરિકા પોતાના પક્ષમાં તો નહીં જ માને.

એકતરફી ટેરિફ, આર્થિક પ્રતિબંધો અને સેકન્ડરી પ્રતિબંધો, યુદ્ધ દરમિયાન પરમાણુ ઠેકાણાંની સુરક્ષા, ગાઝા અને લેબનોનમાં ઇઝરાયેલી લશ્કરી કાર્યવાહી, પેલેસ્ટીનીઓના આત્મનિર્ણય અને પરત ફરવાના અધિકાર તેમજ વંશીય અને ધાર્મિક ભેદભાવ જેવા મુદ્દાઓ પર BRICSએ જે ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો છે, તે વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનને લઈને સમૂહની વિચારસરણીનો સંકેત આપે છે.

જોકે ઘોષણાપત્રમાં કોઈ દેશનું નામ લઈને આરોપ મૂકવામાં આવ્યો નથી. પરંતુ અમેરિકાની ટેરિફ નીતિ, ઈરાન અને રશિયા પર લગાવવામાં આવેલા પ્રતિબંધો તથા પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકાના નજીકના સહયોગી ઇઝરાયેલની લશ્કરી કાર્યવાહીના સંદર્ભમાં તેના અનેક ભાગોને વાંચી શકાય છે.

USનું નામ નથી, પરંતુ ટેરિફ પર સીધો સંદેશ

BRICSના ઘોષણાપત્રમાં એકતરફી ટેરિફ અને બિન-ટેરિફ પગલાંને લઈને ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ઘોષણાપત્ર અનુસાર આવા પગલાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને વિકૃત કરે છે અને જો તેઓ વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઇઝેશનના નિયમો અનુસાર ન હોય તો વૈશ્વિક વેપાર વ્યવસ્થા માટે સમસ્યા ઊભી કરે છે.

આ ભાગ એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે અમેરિકાની વર્તમાન વેપાર નીતિમાં ટેરિફનો ઉપયોગ મોટા આર્થિક અને રાજદ્વારી હથિયાર તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. BRICSએ જોકે અમેરિકાનું નામ લીધું નથી, પરંતુ ઘોષણાપત્રનો સંદેશ એ છે કે વૈશ્વિક વેપારમાં કોઈ એક દેશ દ્વારા એકતરફી શુલ્ક અથવા આર્થિક દબાણનો ઉપયોગ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર વ્યવસ્થાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ઘોષણાપત્રમાં વેપારને નિયમ આધારિત અને બહુપક્ષીય વ્યવસ્થા હેઠળ ચલાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

આર્થિક પ્રતિબંધોને પણ પડકાર

BRICSના ઘોષણાપત્રમાં એકતરફી આર્થિક પ્રતિબંધો અને સેકન્ડરી પ્રતિબંધોની પણ આકરી ટીકા કરવામાં આવી છે.

ઘોષણાપત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાની વિરુદ્ધ લગાવવામાં આવતા એકતરફી દબાણભર્યા પગલાંની સામાન્ય લોકોના માનવ અધિકારો પર વ્યાપક નકારાત્મક અસર પડી શકે છે. તેમાં વિકાસ, આરોગ્ય અને ખાદ્ય સુરક્ષા જેવા અધિકારો પણ સામેલ છે.

BRICSએ કહ્યું કે આવા પ્રતિબંધો ગરીબ અને નબળા વર્ગના લોકોને અયોગ્ય રીતે અસર કરી શકે છે. આ ઉપરાંત તેઓ ડિજિટલ અસમાનતા અને પર્યાવરણીય સમસ્યાઓને પણ વધારી શકે છે. ઘોષણાપત્રમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ દ્વારા અધિકૃત ન કરવામાં આવેલા એકતરફી પ્રતિબંધોનો પણ વિરોધ કરવામાં આવ્યો છે.

આ મુદ્દો ઈરાન અને રશિયા જેવા દેશો સાથે ખાસ રીતે જોડાય છે, જેમના પર અમેરિકા અને તેના સહયોગીઓએ અલગ-અલગ સમયે મોટા આર્થિક પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે. જોકે ઘોષણાપત્રમાં આ સંદર્ભમાં આ દેશોના નામ લેવામાં આવ્યા નથી.

IAEAની દેખરેખ હેઠળના પરમાણુ ઠેકાણાં પરના હુમલાની નિંદા

ઘોષણાપત્રનો બીજો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ શાંતિપૂર્ણ પરમાણુ ઠેકાણાં પરના હુમલા સાથે જોડાયેલો છે. BRICS દેશોએ એવા હુમલાઓ પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, જેમાં નાગરિક માળખાગત સુવિધાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી એટલે કે IAEAની સંપૂર્ણ દેખરેખ હેઠળ ચાલી રહેલા શાંતિપૂર્ણ પરમાણુ ઠેકાણાંને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા.

ઘોષણાપત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને IAEA સાથે સંબંધિત ઠરાવોનું ઉલ્લંઘન કરતા આવા હુમલા ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. પરમાણુ સુરક્ષા, સંરક્ષણ અને દેખરેખની વ્યવસ્થા યુદ્ધ દરમિયાન પણ જાળવી રાખવી જોઈએ, જેથી લોકો અને પર્યાવરણને નુકસાનથી બચાવી શકાય.

ઘોષણાપત્રમાં ઈરાનનું નામ નથી. પરંતુ આ ભાષાનું મહત્વ એટલા માટે વધી જાય છે કારણ કે તાજેતરના પશ્ચિમ એશિયાઈ સંઘર્ષ દરમિયાન ઈરાનના પરમાણુ પ્રતિષ્ઠાનો પરના હુમલાઓને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિવાદ થયો હતો અને આ પ્રતિષ્ઠાનોમાં IAEAની દેખરેખ હેઠળની સુવિધાઓ પણ સામેલ હતી. તેથી BRICSનું આ નિવેદન પશ્ચિમ એશિયામાં તાજેતરના લશ્કરી ઘટનાક્રમના સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી શકે છે.

અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધનો સીધો ઉલ્લેખ નહીં

રસપ્રદ વાત એ છે કે ઘોષણાપત્રમાં અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધનો સીધો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી. તેના બદલે BRICSએ વ્યાપક સિદ્ધાંતોની ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો છે – આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું પાલન, પરમાણુ ઠેકાણાંની સુરક્ષા, એકતરફી લશ્કરી કાર્યવાહીના વિરોધ અને વિવાદોના શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ.

આ વ્યૂહરચના BRICSની અંદર અલગ-અલગ દેશોના દૃષ્ટિકોણને ધ્યાનમાં રાખીને પણ મહત્વપૂર્ણ છે. સમૂહમાં રશિયા, ચીન, ભારત, બ્રાઝિલ, દક્ષિણ આફ્રિકા અને અન્ય સભ્યો સામેલ છે અને તમામ દેશોના અમેરિકા તથા પશ્ચિમી દેશો સાથેના સંબંધો એકસરખા નથી. તેથી ઘોષણાપત્રમાં કોઈ એક દેશને સીધું નિશાન બનાવવાને બદલે એવા સિદ્ધાંતો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે જેને વ્યાપક સમર્થન મળી શકે.

ગાઝા અને લેબનોન પર ઇઝરાયેલની ટીકા

પેલેસ્ટાઇનના મુદ્દા પર ઘોષણાપત્રમાં પ્રમાણમાં વિગતવાર વાત કરવામાં આવી છે. ઘોષણાપત્રમાં ચાર ફકરા પેલેસ્ટાઇનના મુદ્દાને સમર્પિત છે. BRICSએ ઇઝરાયેલ-પેલેસ્ટાઇન સંઘર્ષના ન્યાયી અને સ્થાયી ઉકેલ માટે શાંતિપૂર્ણ માર્ગની જરૂરિયાત દર્શાવી છે. સાથે જ પેલેસ્ટીનીઓના આત્મનિર્ણયના અધિકાર અને પોતાના દેશમાં પરત ફરવાના અધિકારનું સમર્થન કર્યું છે.

ઘોષણાપત્રમાં પેલેસ્ટાઇનને સંબંધિત આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોમાં પર્યાપ્ત પ્રતિનિધિત્વ આપવાની જરૂરિયાત પણ દર્શાવવામાં આવી છે. BRICSએ સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં પેલેસ્ટાઇનના પૂર્ણ સભ્યપદના સમર્થનને પુનરાવર્તિત કર્યું અને બે-રાષ્ટ્ર ઉકેલનું સમર્થન કર્યું.

1967ની સરહદોના આધારે પેલેસ્ટાઇનનું સમર્થન

ઘોષણાપત્રમાં એક સાર્વભૌમ, સ્વતંત્ર અને વ્યવહારુ પેલેસ્ટીની રાજ્યની સ્થાપનાનું સમર્થન કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્ય 1967ની સરહદોના આધારે પેલેસ્ટાઇન રાજ્યની સ્થાપનાની વાત કરવામાં આવી છે. તેમાં ગાઝા પટ્ટી અને વેસ્ટ બેન્કનો સમાવેશ થાય છે અને પૂર્વી જેરુસલેમને તેની રાજધાની બનાવવાની વાત કરવામાં આવી છે. BRICSએ કહ્યું કે લક્ષ્ય એવો બે-રાષ્ટ્ર ઉકેલ હોવો જોઈએ જેમાં બંને દેશ શાંતિ અને સુરક્ષા સાથે એકબીજા સાથે રહી શકે.

આ ભાષાથી સ્પષ્ટ છે કે BRICS પેલેસ્ટાઇનના પ્રશ્નને માત્ર માનવીય સંકટ તરીકે નહીં, પરંતુ રાજકીય અને અધિકારો સાથે જોડાયેલા પ્રશ્ન તરીકે પણ જોઈ રહ્યું છે.

ગાઝા અને લેબનોનમાં લશ્કરી કાર્યવાહી પર સવાલ

ઘોષણાપત્રમાં ગાઝા અને લેબનોનમાં ઇઝરાયેલની લશ્કરી કાર્યવાહીને લઈને પણ આકરી ચિંતા અને ટીકા નોંધાવવામાં આવી છે. અમેરિકા લાંબા સમયથી ઇઝરાયેલનું મુખ્ય વ્યૂહાત્મક અને લશ્કરી સહયોગી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં BRICS દ્વારા ઇઝરાયેલી લશ્કરી કાર્યવાહીની ટીકા અને પેલેસ્ટાઇનના રાજકીય અધિકારોના સમર્થનને પશ્ચિમ એશિયાની વર્તમાન શક્તિ રાજનીતિના સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી શકે છે.

પેલેસ્ટીનીઓના ‘પરત ફરવાના અધિકાર’નું સમર્થન

BRICSના ઘોષણાપત્રમાં પેલેસ્ટીનીઓના આત્મનિર્ણય અને પરત ફરવાના અધિકારનું સ્પષ્ટ સમર્થન કરવામાં આવ્યું છે. આ શબ્દાવલી મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે પેલેસ્ટાઇનના મુદ્દા પર ‘રાઇટ ટુ રિટર્ન’ લાંબા સમયથી સૌથી વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓમાંનો એક રહ્યો છે.

BRICSએ એમ પણ કહ્યું કે પેલેસ્ટાઇનને સંબંધિત આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ અને બહુપક્ષીય નાણાકીય સંસ્થાઓમાં પર્યાપ્ત પ્રતિનિધિત્વ અને તેમના સંસાધનો સુધી પહોંચ મળવી જોઈએ. તેનાથી BRICSનો સંદેશ એ છે કે પેલેસ્ટાઇનના ભવિષ્ય અંગેનો નિર્ણય માત્ર લશ્કરી શક્તિ અથવા કોઈ એક પક્ષની શરતો દ્વારા ન થવો જોઈએ.

પહલગામ હુમલાની પણ આકરી નિંદા

ઘોષણાપત્ર માત્ર પશ્ચિમ એશિયાના મુદ્દાઓ સુધી મર્યાદિત નથી. તેમાં 22 એપ્રિલ 2025ના રોજ જમ્મુ-કાશ્મીરના પહલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલાની પણ આકરી નિંદા કરવામાં આવી છે. ઘોષણાપત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ હુમલામાં 26 લોકોના મોત થયા અને અનેક લોકો ઘાયલ થયા. BRICSએ આતંકવાદના તમામ સ્વરૂપો અને અભિવ્યક્તિઓ વિરુદ્ધ પોતાની પ્રતિબદ્ધતા પુનરાવર્તિત કરી. તેમાં સરહદ પારના આતંકવાદ, આતંકવાદ માટે ભંડોળ અને આતંકવાદીઓને સુરક્ષિત ઠેકાણાં આપવાનો પણ વિરોધ કરવામાં આવ્યો છે. ભારત માટે આ ભાગ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે પહલગામ હુમલા બાદ આતંકવાદનો મુદ્દો ભારતની વિદેશ નીતિ અને સુરક્ષા રાજદ્વારીમાં મુખ્ય મુદ્દો બની રહ્યો છે.

BRICSના ઘોષણાપત્રમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આતંકવાદને કોઈ ધર્મ, રાષ્ટ્રીયતા, સભ્યતા અથવા વંશીય સમૂહ સાથે જોડવો જોઈએ નહીં. ઘોષણાપત્રમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ અને તેમને સમર્થન આપનારાઓને જવાબદાર ઠેરવવાની વાત કરવામાં આવી છે. સાથે જ આતંકવાદ વિરુદ્ધ કાર્યવાહી દરમિયાન બેવડા માપદંડ ન અપનાવવાની અપીલ કરવામાં આવી છે. BRICSએ કહ્યું કે આતંકવાદ વિરુદ્ધ વૈશ્વિક પ્રયાસો આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા, માનવ અધિકાર કાયદા, શરણાર્થી કાયદા અને આંતરરાષ્ટ્રીય માનવીય કાયદા અનુસાર હોવા જોઈએ.

વંશીય અને ધાર્મિક ભેદભાવ પર પણ કડક સંદેશ

ઘોષણાપત્રમાં વંશવાદ, વંશીય ભેદભાવ, વિદેશીઓ પ્રત્યે ઘૃણા અને ધાર્મિક ભેદભાવ વિરુદ્ધ પણ અવાજ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.

BRICS દેશોએ દુનિયામાં વધી રહેલી હેટ સ્પીચ, ખોટી માહિતી અને દુષ્પ્રચારના વલણ પર ચિંતા વ્યક્ત કરી. આ ભાગ પણ વર્તમાન વૈશ્વિક રાજનીતિના સંદર્ભમાં મહત્વપૂર્ણ છે. દુનિયાના અનેક દેશોમાં પ્રવાસીઓ, ધાર્મિક સમુદાયો અને વંશીય લઘુમતીઓ વિરુદ્ધ રાજકીય નિવેદનબાજી વધી છે. BRICSએ કહ્યું કે જાતિ, ધર્મ, આસ્થા અથવા માન્યતાના આધારે ભેદભાવ અને ઉત્પીડન સામે લડવાની જરૂર છે.

શું આ ટ્રમ્પ વિરુદ્ધ સંયુક્ત મોરચો છે?

હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું નવી દિલ્હી ઘોષણાપત્રને ટ્રમ્પના અમેરિકા વિરુદ્ધ BRICSનો સંયુક્ત રાજકીય સંદેશ માનવામાં આવે? સીધી રીતે આવું કહેવું મુશ્કેલ છે. ઘોષણાપત્રમાં ન તો ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું નામ છે અને ન તો અમેરિકાનું. તેમાં કોઈ એક દેશને વેપાર, પ્રતિબંધ અથવા યુદ્ધના મુદ્દે સીધો જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યો નથી. પરંતુ ઘોષણાપત્રમાં જે નીતિઓ સામે વાંધો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે – એકતરફી ટેરિફ, એકતરફી આર્થિક પ્રતિબંધ, સેકન્ડરી પ્રતિબંધ, લશ્કરી કાર્યવાહી, પરમાણુ પ્રતિષ્ઠાનો પર હુમલા અને પશ્ચિમ એશિયામાં ઇઝરાયેલી કાર્યવાહી – તેમાંની ઘણી નીતિઓનો સીધો સંબંધ વર્તમાન અમેરિકન વિદેશ અને વેપાર નીતિ સાથે જોડાય છે.

BRICSનો મોટો સંદેશ શું છે?

નવી દિલ્હી ઘોષણાપત્રથી એક વાત સ્પષ્ટ છે કે BRICS પોતાને માત્ર આર્થિક સહયોગના મંચ સુધી મર્યાદિત રાખવા માંગતું નથી. સમૂહ વૈશ્વિક વેપાર, યુદ્ધ, સુરક્ષા, આતંકવાદ, પરમાણુ સુરક્ષા, પેલેસ્ટાઇન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓમાં સુધારા જેવા મુદ્દાઓ પર પણ પોતાનો સામૂહિક અવાજ નોંધાવી રહ્યો છે. ઘોષણાપત્રમાં વારંવાર બહુપક્ષવાદ, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો, રાજદ્વારી અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વ્યવસ્થા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

તેનો એક અર્થ એ પણ છે કે BRICS એવી વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની હિમાયત કરી રહ્યું છે જેમાં કોઈ એક દેશને વેપાર, નાણાકીય પ્રતિબંધો અથવા લશ્કરી શક્તિ દ્વારા બાકીની દુનિયા પર પોતાની શરતો લાદવાની મર્યાદિત જ શક્યતા હોય. આ જ કારણ છે કે ભલે તેમાં અમેરિકા અથવા ટ્રમ્પનું નામ નથી, પરંતુ નવી દિલ્હી ઘોષણાપત્રને વર્તમાન અમેરિકન નીતિઓના સંદર્ભમાં વાંચવા માટે પૂરતું કારણ છે.