બ્રિસ્ટોલ (યુકે), 2 ફેબ્રુઆરી સદીઓથી લોકો દાવો કરતા આવ્યા છે કે તેમના સાંધાનો દુખાવો હવામાનમાં ફેરફારની આગાહી કરી શકે છે, ઘણીવાર વરસાદ કે શિયાળાની ઋતુ પહેલા વધેલી અગવડતાની જાણ કરતા હતા. પીડાના પ્રમાણ અને અવધિને ધ્યાનમાં લેતા, આ દાવાઓ સાચા લાગે છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક રીતે હજુ પણ આ અંગે વિરોધાભાસ છે.
વાતાવરણીય દબાણમાં ફેરફારથી લઈને તાપમાનમાં વધઘટ સુધી, ઘણા સિદ્ધાંતો એ સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે કે પર્યાવરણીય પરિબળો સાંધાના દુખાવાને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે. પરંતુ શું આ દાવાનો કોઈ આધાર છે, કે પછી તે માત્ર હવામાનની દંતકથા છે? શું આપણા શરીરના સાંધા હવામાન વિભાગ કરતાં વધુ વિશ્વસનીય છે?
આ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં વાતાવરણીય દબાણ છે, જે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં હવાના અણુઓ દ્વારા લગાવવામાં આવતું બળ છે. હવા અદ્રશ્ય હોવા છતાં, તેનું દળ હોય છે, અને આપણા પર દબાવતું “વજન” ઊંચાઈ અને હવામાન પ્રણાલીઓના આધારે બદલાય છે.
ઉચ્ચ વાતાવરણીય દબાણ ઘણીવાર સ્વચ્છ આકાશ અને શાંત પવનનું કારણ બને છે, જે સારી હવામાન પરિસ્થિતિઓ સૂચવે છે, જ્યારે ઓછું દબાણ સામાન્ય રીતે અસ્થિર હવામાન, જેમ કે વાદળછાયું વાતાવરણ, વરસાદ અને ભેજ સૂચવે છે.
ગતિશીલ સાંધાઓની રચના જટિલ હોય છે, જે સાયનોવિયલ પ્રવાહી દ્વારા ગાદીવાળી હોય છે. ‘સાયનોવિયલ ફ્લુઇડ’ એક ચીકણું પ્રવાહી છે જે સાંધાઓને લુબ્રિકેટ કરે છે. સ્વસ્થ સાંધામાં, આ ઘટકો સરળતાથી કાર્ય કરે છે અને સાંધામાં કોઈ દુખાવો થતો નથી. જોકે, જ્યારે ઑસ્ટિયોઆર્થ્રાઇટિસ જેવી સ્થિતિ દરમિયાન સાંધાના કોમલાસ્થિને નુકસાન થાય છે અથવા રુમેટોઇડ સંધિવાને કારણે બળતરા થાય છે, ત્યારે પર્યાવરણમાં સૂક્ષ્મ ફેરફારો પણ તીવ્રપણે અનુભવી શકાય છે.
એક અગ્રણી પૂર્વધારણા સૂચવે છે કે વાતાવરણીય દબાણમાં ફેરફાર સાંધાના દુખાવાને સીધી અસર કરી શકે છે. જ્યારે વાવાઝોડા પહેલા વાતાવરણીય દબાણ ઘટે છે, ત્યારે સાંધાની અંદર સોજોવાળા પેશીઓમાં થોડો વધારો થઈ શકે છે, જે આસપાસના ચેતાઓ પર તાણ વધારી શકે છે અને સંભવિત રીતે પીડામાં વધારો કરી શકે છે. તેનાથી વિપરીત, ઋતુની લાક્ષણિકતા, દબાણમાં અચાનક વધારો પહેલાથી જ સંવેદનશીલ પેશીઓને સંકુચિત કરી શકે છે, જેના કારણે કેટલાક લોકોને અસ્વસ્થતા થાય છે.
વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો આ દાવાઓને અમુક અંશે સમર્થન આપે છે, જોકે તારણો મિશ્ર છે.
ઉદાહરણ તરીકે, અમેરિકન જર્નલ ઓફ મેડિસિનમાં પ્રકાશિત 2007 ના એક અભ્યાસમાં ઓસ્ટિઓઆર્થરાઇટિસવાળા દર્દીઓમાં વાતાવરણીય દબાણમાં ઘટાડો અને ઘૂંટણના દુખાવામાં વધારો વચ્ચે થોડો પણ નોંધપાત્ર સંબંધ જોવા મળ્યો. જોકે, સાંધાના દુખાવાના બધા કિસ્સાઓમાં આ સાર્વત્રિક રીતે જોવા મળતું નથી.
વધુમાં, 2011 માં “આર્થરાઈટિસ રિસર્ચ એન્ડ થેરાપી” માં એક પદ્ધતિસરની સમીક્ષામાં રુમેટોઇડ સંધિવાવાળા દર્દીઓમાં હવામાન અને પીડા વચ્ચેના સંબંધની તપાસ કરવામાં આવી હતી. આ તપાસમાં ખૂબ જ વૈવિધ્યસભર પ્રતિભાવો બહાર આવ્યા. જ્યારે કેટલાક લોકોએ ઓછા વાતાવરણીય દબાણની સ્થિતિમાં પીડામાં વધારો નોંધાવ્યો, ત્યારે અન્ય લોકોએ કોઈ ફેરફાર જોયો નહીં. કેટલાક લોકોએ ઊંચા દબાણ દરમિયાન પણ અસ્વસ્થતા અનુભવી હતી.
તાજેતરમાં જ, (૨૦૧૯ માનવ વિજ્ઞાન પ્રોજેક્ટ) ક્લાઉડી વિથ અ ચાન્સ ઓફ પેઈન દ્વારા પીડા શોધવા માટે એક એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ અભ્યાસમાં વાતાવરણીય દબાણમાં ઘટાડો અને સાંધાના દુખાવામાં વધારો વચ્ચે સામાન્ય જોડાણ જોવા મળ્યું, પરંતુ તે હવામાન સંબંધિત દુખાવાને લોકો જે રીતે જુએ છે તેમાં નોંધપાત્ર વ્યક્તિગત તફાવતો પણ પ્રકાશિત કરે છે.
આ તારણો સૂચવે છે કે વાતાવરણીય દબાણમાં ફેરફાર કેટલાક લોકોમાં સાંધાના દુખાવાને અસર કરી શકે છે, પરંતુ પ્રતિભાવો એકસરખા નથી. પ્રતિભાવો પરિબળોની જટિલ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા પર આધાર રાખે છે, જેમાં વ્યક્તિના સાંધાઓની આંતરિક સ્થિતિ અને એકંદર પીડા સંવેદનશીલતાનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રતિક્રિયાઓ કેમ બદલાય છે?
વાતાવરણીય દબાણ ભાગ્યે જ એકલા કાર્ય કરે છે. તાપમાન અને ભેજમાં વધઘટ ઘણીવાર દબાણમાં ફેરફારનું કારણ બને છે, જે પરિસ્થિતિને જટિલ બનાવે છે.
ઠંડા હવામાનની સાંધાઓ પર ભારે અસર પડી શકે છે, ખાસ કરીને જેમને સાંધાની સમસ્યા હોય તેમના પર. ઠંડા તાપમાનને કારણે સ્નાયુઓ સંકોચાય છે અને કડક થાય છે, જે લવચીકતા ઘટાડી શકે છે અને તાણ અથવા અસ્વસ્થતાનું જોખમ વધારી શકે છે.
હાડકાંને એકબીજા સાથે જોડતા અસ્થિબંધન અને સ્નાયુઓને હાડકાં સાથે જોડતા રજ્જૂ પણ ઠંડીને કારણે લવચીકતા ગુમાવી શકે છે. આ ઘટેલી લવચીકતા સાંધાઓની હિલચાલને વધુ મર્યાદિત બનાવી શકે છે અને સંધિવા જેવી પરિસ્થિતિઓમાં દુખાવો વધારી શકે છે.
ઠંડા હવામાનને કારણે રક્તવાહિનીઓ સાંકડી થઈ શકે છે – ખાસ કરીને હાથપગમાં, કારણ કે શરીર મુખ્ય તાપમાન જાળવવાને પ્રાથમિકતા આપે છે.
લોહીના પ્રવાહમાં ઘટાડો થવાથી શરીરના અસરગ્રસ્ત ભાગોમાં આવશ્યક ઓક્સિજન અને પોષક તત્વોનો અભાવ થઈ શકે છે, જે લેક્ટિક એસિડ જેવા મેટાબોલિક કચરાના ઉત્પાદનોના નાબૂદને ધીમું કરી શકે છે. આ પદાર્થો પેશીઓમાં એકઠા થઈ શકે છે અને સોજો અને અગવડતા વધારી શકે છે.
બળતરા ધરાવતા લોકોમાં, રક્ત પરિભ્રમણ ઓછું થવાથી સોજો અને જડતા વધી શકે છે, ખાસ કરીને આંગળીઓ અને અંગૂઠા જેવા નાના સાંધામાં.
ઠંડી સાયનોવિયલ પ્રવાહીની પ્રવૃત્તિને પણ ધીમી પાડે છે. ઠંડા તાપમાનમાં, ઘર્ષણ ઘટાડવામાં પ્રવાહી ઓછું અસરકારક બને છે, જેના કારણે ઓસ્ટિઓઆર્થરાઈટિસ જેવી સ્થિતિ ધરાવતા લોકોમાં સાંધાની જડતા વધી શકે છે.
તાપમાનમાં અચાનક ફેરફાર પણ આમાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે. ઝડપી ફેરફારો શરીરની અનુકૂલન કરવાની ક્ષમતાને પડકાર આપી શકે છે, જે ક્રોનિક રોગોથી પીડાતા લોકોમાં પીડાને વધુ ખરાબ કરી શકે છે. તેવી જ રીતે, ઉચ્ચ ભેજ પહેલાથી જ સોજોવાળા વિસ્તારોમાં ગરમી અથવા ભેજની સંવેદનાને તીવ્ર બનાવી શકે છે, જે પીડાના અનુભવને વધુ જટિલ બનાવે છે.
હવામાન પ્રત્યેની પ્રતિક્રિયાઓ વ્યક્તિગત પરિબળો પર પણ આધાર રાખે છે, જેમાં સાંધાના નુકસાનની માત્રા, એકંદર પીડા સંવેદનશીલતા અને મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રતિક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ પરિવર્તનશીલતા એક જ હવામાન પરિબળને જૈવિક પ્રતિભાવ સાથે જોડવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે.
જોકે, પુરાવા સૂચવે છે કે સાંધાની સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો, ખાસ કરીને વાતાવરણીય દબાણમાં થતા વધઘટ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે.
હવામાન અને સાંધાના દુખાવા વચ્ચેની કડી હજુ પણ વૈજ્ઞાનિક રીતે અનિર્ણિત છે, છતાં સામૂહિક પુરાવા સૂચવે છે કે આ જૂની માન્યતામાં થોડું સત્ય હોઈ શકે છે. સાંધાના ક્રોનિક રોગ ધરાવતા લોકો માટે, વાતાવરણીય દબાણમાં ફેરફાર અને હવામાનમાં ફેરફાર ખરેખર કુદરતની ચેતવણી પ્રણાલી તરીકે કાર્ય કરી શકે છે – જોકે આ સંપૂર્ણપણે સાબિત થયું નથી.
