Chatrapati Shivaji Surat Loot History: સત્તરમી સદીમાં સુરત મોઘલ સામ્રાજ્યનું સૌથી સમૃદ્ધ બંદર ગણાતું હતું. વેપાર, નાણા અને વિદેશી કોઠીઓથી ભરપૂર આ શહેર પર કોઈ મજબૂત સુરક્ષા વ્યવસ્થા નહોતી. દક્ષિણ ભારતમાં મોઘલ દબાણ વધતા શિવાજી મહારાજે તેનો પ્રતિકાર કરવા માટે મોઘલ આવકના મુખ્ય સ્ત્રોત પર પ્રહાર કરવાનો નિર્ણય લીધો. આ કારણે તેમનું ધ્યાન સુરત તરફ વળ્યું.
શહેરની નબળી સુરક્ષા વ્યવસ્થા
સુરત શહેરની વચ્ચે માત્ર માટીનો કોટ હતો અને તેની બહાર રક્ષણની કોઈ અસરકારક વ્યવસ્થા નહોતી. શાસકો વેપારની આવકમાં વ્યસ્ત રહ્યા પરંતુ શહેરની સુરક્ષા તરફ ધ્યાન ન આપ્યું. અપાર સંપત્તિ હોવા છતાં સુરત અસુરક્ષિત હતુ. આ પરિસ્થિતિએ શિવાજી મહારાજ માટે સુરતને સહેલુ લક્ષ્ય બનાવી દીધું.
અંગ્રેજ કોઠી અને ગવર્નરની તૈયારી
શિવાજીના પ્રથમ આક્રમણ પહેલા સુરતમાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ જ્યોર્જ ઑક્સન્ડનને કોઠીનો ગવર્નર નિયુક્ત કર્યો હતો. તેમનું મુખ્ય કામ કંપનીના વેપારમાં થતી ગેરરીતિ રોકવાનું હતું. તેમણે વહેલી તકે કોઠીની આસપાસ સુરક્ષા ગોઠવી અને સુવાળી બંદર પરથી તોપો મંગાવી મકાનો પર ગોઠવી દીધી. મર્યાદિત સૈનિકો છતાં તેમણે બચાવની દૃઢ તૈયારી કરી.
જાન્યુઆરી 1664માં શિવાજી મહારાજ સુરત નજીક પહોંચ્યા હોવાના સમાચાર ફેલાતા શહેરમાં ભય ફેલાઈ ગયો. લોકો પોતાના પરિવાર સાથે તાપી નદી પાર કરીને ભાગવા લાગ્યા. મોઘલ ગવર્નરે ધનવાન લોકોને કિલ્લામાં આશ્રય આપ્યો અને સામાન્ય જનતાને ભગવાન ભરોસે છોડી દીધી. શહેર અચાનક નિરાધાર બની ગયું.
મરાઠાઓનો તાંડવ અને સંપત્તિનો નાશ
મરાઠા સેનાએ ચાર દિવસ સુધી સુરતમાં લૂંટફાટ અને આગજની કરી. શહેરનો મોટો ભાગ ખાખ થયો અને અનેક ધનાઢ્યોની મિલકતો લૂંટાઈ. વિરજી વહોરા અને હાજી સૈયદ બેગ જેવા વેપારીઓના ભવ્ય મકાનો લૂંટાયા. છતાં અંગ્રેજ અને ડચ કોઠી પાસે પહોંચતાં મરાઠાઓને કઠોર પ્રતિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો.
અંગ્રેજોની અડગ બહાદુરી
અંગ્રેજોએ માત્ર પોતાની જ નહીં પરંતુ આસપાસ રહેતા અનેક લોકોની સંપત્તિની પણ રક્ષા કરી. તેમણે મરાઠાઓ સામે સશસ્ત્ર મુકાબલો કર્યો અને કોઠી આસપાસ કડક પહેરો ગોઠવ્યો. શિવાજી મહારાજે દંડની માંગ કરી છતાં અંગ્રેજોએ ઝુકવાનું સ્વીકાર્યું નહીં. અંતે મરાઠાઓએ તેમની સાથે સીધો સંઘર્ષ ટાળ્યો.
બીજી વખત સુરત પર હુમલો
સન 1670માં શિવાજી મહારાજે સુરત પર બીજી વખત ચડાઈ કરી. આ વખતે શહેરમાં કિલ્લો તૈયાર હતો પરંતુ રક્ષકો લાંબા સમય સુધી ટકી શક્યા નહીં. ફરીથી મરાઠાઓએ મોટા ભાગના શહેરને નુકસાન પહોંચાડ્યું. છતાં અંગ્રેજોએ થોડા નૌસૈનિકોની મદદથી પોતાની કોઠીની રક્ષા કરી રાખી.
હુમલાઓની અસર અને ઇતિહાસી પરિણામ
બે લૂંટ બાદ સુરતનો વેપાર ભારે રીતે અસરગ્રસ્ત થયો. મરાઠાઓને લાખો રૂપિયાની સંપત્તિ મળી પરંતુ અંગ્રેજ કોઠી બચી ગઈ. આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું કે શિસ્ત, આયોજન અને બહાદુરી સંખ્યાબળ કરતાં વધુ શક્તિશાળી હોય શકે. મોઘલ સરકારે અંગ્રેજ ગવર્નરની કામગીરીને માન્યતા આપી અને તેમને વિશેષ રાહતો આપી.
