FCRA Bill Section 16A: FCRAને લઈને મચેલા વિવાદ વચ્ચે કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું છે કે આ મુદ્દે તેની વિપક્ષી પક્ષો સાથે ચર્ચા ચાલી રહી છે. સરકારે એ પણ સંકેત આપ્યો છે કે પ્રસ્તાવિત Foreign Contribution (Regulation) Amendment Billની કેટલીક જોગવાઈઓ અંગે તે નરમ વલણ અપનાવી શકે છે. આ દાવો ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ અખબારના એક અહેવાલમાં કરવામાં આવ્યો છે. અહેવાલ મુજબ, આ પ્રસ્તાવિત વિધેયકની કેટલીક જોગવાઈઓને પૂર્વ તારીખથી અમલમાં મૂકવાની વાત કરવામાં આવી હતી. સૌથી વધુ વિવાદ પણ આ મુદ્દે છે. આવી સ્થિતિમાં સરકારે સંકેત આપ્યો છે કે તે આ જોગવાઈઓને પૂર્વ તારીખથી અમલમાં મૂકશે નહીં.
શું છે FCRA વિધેયક?
Foreign Contribution (Regulation) Act એટલે કે FCRA ભારતમાં વિદેશી ફંડિંગને નિયંત્રિત કરતો કાયદો છે. તેનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે વિદેશથી આવતો નાણાંનો પ્રવાહ દેશની સંપ્રભુતા, સુરક્ષા અને જાહેર હિત વિરુદ્ધ ઉપયોગમાં ન લેવાય. કોઈપણ બિન-સરકારી સંસ્થા (NGO), ટ્રસ્ટ, સોસાયટી અથવા ધાર્મિક સંસ્થા જો વિદેશથી દાન મેળવવા ઇચ્છે, તો તેને FCRA હેઠળ નોંધણી કરાવવી પડે છે. સરકારે હવે આ કાયદામાં સુધારો કરવા માટે નવું વિધેયક તૈયાર કર્યું છે. સરકારનું કહેવું છે કે તેનો હેતુ વિદેશી દાનથી બનેલી સંપત્તિઓના સંચાલનને સ્પષ્ટ બનાવવાનો અને કાયદામાં રહેલી વ્યવહારુ ખામીઓને દૂર કરવાનો છે. પરંતુ વિપક્ષ, ચર્ચ સંગઠનો અને અનેક નાગરિક સંગઠનોનું કહેવું છે કે કેટલીક નવી જોગવાઈઓ સરકારને જરૂરીયાત કરતાં વધુ સત્તા આપી શકે છે.
સેક્શન 16A શું છે, જેના પર સૌથી વધુ વિવાદ છે?
સમગ્ર વિવાદનું મૂળ પ્રસ્તાવિત વિધેયકનું સેક્શન 16A છે. આ જોગવાઈ મુજબ જો કોઈ સંસ્થાની FCRA નોંધણી સમાપ્ત થઈ જાય, રિન્યૂ ન થાય, રદ થઈ જાય અથવા સંસ્થા પોતે જ તેને સરેન્ડર કરી દે, તો વિદેશી દાનથી પ્રાપ્ત થયેલી રકમ અને તેમાંથી બનાવવામાં આવેલી સંપત્તિઓ એક નિર્ધારિત પ્રાધિકરણ (Designated Authority)ના નિયંત્રણ હેઠળ જશે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ આ વ્યવસ્થા માત્ર અસ્થાયી રહેશે. જો સંબંધિત સંસ્થા બાદમાં ફરીથી FCRA નોંધણી મેળવી લે, તો તેની સંપત્તિ તેને પરત આપવામાં આવશે. પરંતુ જો નિર્ધારિત સમયગાળામાં નોંધણી નહીં મળે, તો તે સંપત્તિ કાયમી રીતે સરકારી પ્રાધિકરણ પાસે જતી રહેશે. ત્યારબાદ સરકાર તેને કોઈ વિભાગ, એજન્સી અથવા કાયદા હેઠળ અન્ય કોઈ સંસ્થાને પણ હસ્તાંતરિત કરી શકે છે. વિવાદ અહીંથી શરૂ થાય છે. ટીકાકારોનું કહેવું છે કે આ જોગવાઈ ધાર્મિક સંસ્થાઓ, શાળાઓ, હોસ્પિટલો અને સામાજિક સંસ્થાઓની સંપત્તિઓ પર સરકારી નિયંત્રણનો માર્ગ ખોલી શકે છે.
રેટ્રોસ્પેક્ટિવ જોગવાઈ પર પ્રશ્નો કેમ ઊઠ્યા?
અહેવાલ મુજબ વિવાદ માત્ર સેક્શન 16A સુધી મર્યાદિત નથી. તેની સાથે પ્રસ્તાવિત સેક્શન 14B અને 16Bને પણ જોડીને જોવામાં આવી રહ્યા છે. સેક્શન 14B નક્કી કરે છે કે કઈ પરિસ્થિતિમાં કોઈ સંસ્થાનું FCRA પ્રમાણપત્ર સીઝ એટલે કે સમાપ્ત માનવામાં આવશે. જ્યારે સેક્શન 16B સંકેત આપે છે કે સુધારેલી વ્યવસ્થા અગાઉના કેટલાક કેસો પર પણ લાગુ થઈ શકે છે. વિપક્ષ અને નાગરિક સંગઠનોની સૌથી મોટી ચિંતા પણ આ જ છે. તેમનું કહેવું છે કે જો આ જોગવાઈઓને પૂર્વ અસર (Retrospective Effect)થી અમલમાં મૂકવામાં આવશે તો એવી સંસ્થાઓની સંપત્તિઓ પણ સરકારી નિયંત્રણમાં આવી શકે છે, જેમની FCRA નોંધણી વર્ષો પહેલાં સમાપ્ત થઈ ચૂકી છે અને જે હાલમાં માત્ર સ્થાનિક દાનથી કાર્ય કરી રહી છે. એટલે કે વિદેશી દાનથી અગાઉ બનાવવામાં આવેલી શાળાઓ, હોસ્પિટલો, ચર્ચ, સમુદાય કેન્દ્રો અથવા અન્ય સંસ્થાઓ પણ તેના દાયરામાં આવી શકે છે. જોકે સરકારે વિધેયકમાં ક્યાંય પણ સ્પષ્ટ રીતે એવું જણાવ્યું નથી કે તેનો આશય એવો જ છે.
સરકાર હવે નરમ કેમ દેખાઈ રહી છે?
સંસદના ચોમાસુ સત્ર દરમિયાન સતત ચાલી રહેલા ગતિરોધ વચ્ચે સરકારે વિપક્ષ સાથે ચર્ચા શરૂ કરી છે. સંસદીય કાર્યમંત્રી કિરેન રિજિજૂએ વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી સાથે મુલાકાત કરીને બાકી રહેલા વિધેયકો અંગે ચર્ચા કરી હતી. આ દરમિયાન સરકાર તરફથી એવો સંકેત પણ આપવામાં આવ્યો કે સુધારા વિધેયકમાં કોઈ દંડાત્મક રેટ્રોસ્પેક્ટિવ જોગવાઈ નહીં હોય. ભારતીય કેથોલિક બિશપ્સ કોન્ફરન્સ (CBCI)ના પ્રતિનિધિઓએ પણ દાવો કર્યો છે કે ગૃહમંત્રી અમિત શાહે તેમને ખાતરી આપી છે કે કાયદો પૂર્વ અસરથી અમલમાં મૂકવામાં નહીં આવે. ભાજપના કેટલાક નેતાઓએ પણ સ્વીકાર્યું છે કે અલ્પસંખ્યક સમુદાયોમાં ઊભી થયેલી આશંકાઓ દૂર કરવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને ખ્રિસ્તી સંગઠનોમાં એવી ચિંતા હતી કે ચર્ચ અને તેમની સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓની સંપત્તિઓ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
કોણ-કોણ વિરોધ કરી રહ્યા છે?
આ વિધેયકનો સૌથી વધુ વિરોધ વિપક્ષી પક્ષો ઉપરાંત અનેક ચર્ચ સંગઠનો અને નાગરિક સમાજના જૂથો કરી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે કાયદાનો વર્તમાન ડ્રાફ્ટ સરકારને સંપત્તિઓ પર અતિશય નિયંત્રણ આપે છે. વિપક્ષનો આરોપ છે કે જો જોગવાઈઓની ભાષા સ્પષ્ટ નહીં કરવામાં આવે તો ભવિષ્યમાં તેનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે. બીજી તરફ, ખ્રિસ્તી સંગઠનોનું કહેવું છે કે દાયકાઓ પહેલાં વિદેશી સહાયથી બનેલા ચર્ચ, શાળાઓ અને હોસ્પિટલો અનિશ્ચિતતાની સ્થિતિમાં આવી જશે. સરકાર આ આરોપોને નકારી કાઢે છે. સરકારનું કહેવું છે કે હેતુ કોઈ સંસ્થાની સંપત્તિ જપ્ત કરવાનો નથી, પરંતુ FCRA નોંધણીમાં અવરોધ આવે ત્યારે સંસ્થાઓનું સુચારુ સંચાલન સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. સરકારનો દાવો છે કે જો સંબંધિત સંસ્થા ફરીથી પાત્ર બનશે તો સંપત્તિ તેને પરત આપવામાં આવશે.
આગળ શું થઈ શકે?
હવે સૌની નજર સરકારના આગામી પગલા પર છે. જો સરકાર રેટ્રોસ્પેક્ટિવ જોગવાઈ દૂર કરશે અથવા તેની ભાષા વધુ સ્પષ્ટ કરશે તો વિવાદ ઘણો ઓછો થઈ શકે છે. પરંતુ જો હાલના સ્વરૂપમાં જ વિધેયક રજૂ કરવામાં આવશે તો સંસદની અંદર અને બહાર તેનો વિરોધ વધુ તેજ બનવાની શક્યતા છે. એટલે કે હાલ વિવાદનું કેન્દ્ર માત્ર વિદેશી દાન નથી, પરંતુ તેમાંથી બનેલી સંપત્તિઓની માલિકી અને તેના ભવિષ્યને લઈને છે.
