Indian Army IBG Reforms: ભારતીય સેનાએ આઝાદી પછી પોતાના સૌથી મહત્વાકાંક્ષી સંરચનાત્મક તથા સંગઠનાત્મક સુધારાને લાગુ કરતા અત્યારે 1 જુલાઈએ પોતાના ‘ઈન્ટિગ્રેટેડ બેટલ ગ્રુપ્સ’ (IBG) (એકીકૃત યુદ્ધ સમૂહો) ને પ્રસ્તુત કર્યા. પરંતુ તેની સાથે એક અસુવિધાજનક સવાલ પણ ઉભો થયો: ભાવી યુદ્ધ માટે પોતાને તૈયાર કરી રહેલી સેના માટે જે સુધારાની જરૂરિયાત 2002 માં જ માન્ય થઈ ચૂકી હતી અને જેની સંકલ્પના 2018 માં જ નક્કી થઈ ચૂકી હતી, તે સુધારાને લાગુ કરવામાં શું 10 વર્ષ વધુ લગાડી શકાય?
બહરહાલ, સુધારાને સંકલ્પના પત્રથી નિશ્ચિતપણે આગળ વધારવામાં આવી ચૂક્યા છે. તેના પ્રથમ તબક્કામાં આગામી બે વર્ષમાં, XVII માઉન્ટેન સ્ટ્રાઈક કોરના બે ડિવિઝનોને પાંચ IBG અને એક ફાયર સપોર્ટ ગ્રુપ (કોરના સ્તર પર) માં બદલી દેવામાં આવશે. સુધારેલા મોડેલને સેનાની 42 ઈન્ફન્ટ્રી, માઉન્ટેન, રેપિડ, આર્મર્ડ અને આર્ટિલરી ડિવિઝનો, અને 12 આર્મર્ડ/ ઈન્ફન્ટ્રી બ્રિગેડો પર લાગુ કરવામાં આવશે.
પરંતુ, IBG ની રચના પુનર્ગઠનની લાંબી પ્રક્રિયામાં નહીં તબદીલ થવી જોઈએ. આ ભારતીય સેનાના ભાવી રણક્ષેત્રની ટેકનિકલ ધરી બનવી જોઈએ. અને આ કામ આગામી પાંચ વર્ષમાં પૂરું થઈ જવું જોઈએ.
IBG નો વિકાસ
IBG ના મૂળ ઓપરેશન સંબંધી પાયાની સમસ્યામાં જોવા મળે છે. બે સદીઓથી, પરંપરાગત કમ્બાઈન્ડ-આર્મ્સ ડિવિઝન જ સેનાઓના યુદ્ધ લડનારા પૂર્વ નિર્ધારિત સમૂહો રહ્યા છે. જેમાં સૈનિકોની મોટી સંખ્યાની, હેડક્વાર્ટરની વધારે જરૂર પડે છે, અને આ અપેક્ષિત રીતે ધીમી ગતિએ આગળ વધે છે. આને લાંબા સમય સુધી ચાલનારા અભિયાન માટે તૈનાત કરવામાં આવે છે, જ્યારે ભાવી યુદ્ધમાં સમયની કમી પડવાની છે. ઓપરેશનો માટે ડિવિઝનોના સંસાધનોથી જ તૈયાર કરવામાં આવતા બ્રિગેડ બેટલ ગ્રુપ્સમાં સંગઠનાત્મક એકજુટતાનો અભાવ હોય છે.
ભારતીય સેનાએ આ પાઠ 2001-02 માં ઓપરેશન પરાક્રમ દરમિયાન ખૂબ કષ્ટથી શીખ્યો, જ્યારે તેણે સક્રિય થવામાં ત્રણ અઠવાડિયા લગાવી દીધા હતા અને પાકિસ્તાન વિરુદ્ધ પહેલ કરવાની તક અને બઢત ગુમાવી દીધી હતી. આ પછી 2003-04 થી, સેનાએ ડિવિઝનના આકારના બેટલ ગ્રુપ્સના જોરે કામ કરવાનું શરૂ કરી દીધું. આને યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં ઓપરેશનની આક્રમક, ‘કોલ્ડ સ્ટાર્ટ’ રણનીતિને લાગુ કરવા માટે ઉતારવાની યોજના હતી.
પરંતુ આ બેટલ ગ્રુપ્સનો આકાર પણ ખૂબ મોટો હતો અને આને ધીરે-ધીરે જ સક્રિય કરી શકાતા હતા. 2018 માં, જનરલ બિપિન રાવતે પડકારનો સીધો સામનો કર્યો અને ઉભરી રહેલા IBG નો વિસ્તૃત અભ્યાસ કરવાનો આદેશ આપ્યો. 2019 માં, મેદાની વિસ્તારમાં 9 કોરમાં અને પહાડી વિસ્તારમાં 17 કોરમાં IBG ની સાથે પ્રયોગાત્મક ફિલ્ડ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા જેથી સંકલ્પનાનું પરીક્ષણ થાય અને તેમાં સુધારો કરી શકાય.
IBG ની રચનામાં ગતિ લાવવાનું એક કારણ એ પણ છે કે ભારત અને તેના પ્રતિસ્પર્ધી ચીન અને પાકિસ્તાન પરમાણુ હથિયારોથી સજ્જ છે જેની લીધે પૂર્ણ પાયાવાળા નિર્ણાયક પરંપરાગત યુદ્ધની સંભાવના ખતમ થઈ ગઈ છે. ભવિષ્યના યુદ્ધ મર્યાદિત સમય અને સ્થાનમાં લડાશે; તેમાં સચોટ માર મારતી ઘાતક સૈન્ય ટેકનોલોજી અને ઝડપી કાર્યવાહીનો દબદબો રહેશે. આ મામલે ઓપરેશન સિંદૂર સચોટ ઉદાહરણ છે. આવી લડાઈમાં, વિવાદિત સીમા પર જમીન પર કબજો કરવા માટે અગ્રિમ ઓપરેશન કરવામાં આવવાની વધારે સંભાવના રહેશે. આવા ખતરા પેદા કરવા અથવા તેનો મુકાબલો કરવા માટે ખૂબ ઝડપી કાર્યવાહી કરનારા સમૂહોની જરૂર પડશે.
ઈરાદો સાફ છે: સક્રિય થવામાં ઓછો સમય લગાવો, સેન્સરથી શૂટર સુધીના ચક્રને ઓછા સમયમાં પૂરું કરો, અને ઓપરેશનમાં લવચીકતા વધારો. સંકલ્પના તો મુકમ્મિલ છે, પરંતુ પડકાર તેને લાગુ કરવાનો છે.
આદર્શ ભારતીય IBG કેવું હોય?
પરંપરાગત બ્રિગેડોને તો ઓપરેશન પહેલા ડિવિઝનોના સંસાધનોથી મજબૂત બનાવીને કમ્બાઈન્ડ આર્મ્સ ગ્રુપ્સમાં તબદીલ કરવામાં આવતા હતા, પરંતુ IBG ની રચના 5,000-6,000 સૈનિકોવાળા આત્મનિર્ભર કમ્બાઈન્ડ આર્મ્સ સમૂહના રૂપમાં કરવામાં આવે છે. તેની રચના યુદ્ધક્ષેત્રના સ્વરૂપ, મિશન, અને દુશ્મનની તરફથી સંભવિત ખતરાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે. આ મેકેનાઈઝ્ડ ફોર્સ હોઈ શકે છે અથવા મુખ્યત્વે પાયદળવાળો અથવા બંનેના મેલવાળો હોઈ શકે છે. એક એકલા કમાન્ડરના અધીન તેની પોતાની તોપો, પોતાના UAV, એન્જિનિયર, એર ડિફેન્સ, ગુપ્તચર તંત્ર, ઈલેક્ટ્રોનિક સાજ-ઓ-સામાન, સંચાર વ્યવસ્થા, અને સૈન્ય સાજોસામાન હશે. ઝડપ અને લવચીકતા જાળવી રાખવા માટે કોરના સંસાધનોથી યુદ્ધ લડવાના સાધન અને સાજોસામાનથી મદદ જારી રહેશે.
અહીં આ જણાવવું ઉપયુક્ત હશે કે 17 કોરની અંદર પાંચ IBG અને એક FSG ની રચના એક પાઈલટ પ્રોજેક્ટ છે, જેને બે વર્ષમાં પૂરું કરવાનું છે. તેથી સંગઠન અને સંયોજનમાં વધુ બદલાવ હોઈ શકે છે. પરંતુ દરેક IBG માં કંઈક સમાન વિશેષતાઓ હશે.
પહેલી વિશેષતા એ હશે કે સાચું કમ્બાઈન્ડ-આર્મ્સ એકીકરણ હશે જેમાં લડાઈ લડવી, લડાઈ માટે સમર્થન મેળવવું, અને સાજોસામાનથી સમર્થનના તત્વો સામેલ હશે. આર્મર, ઈન્ફન્ટ્રી, અને મેકેનાઈઝ્ડ ઈન્ફન્ટ્રીનું એકીકરણ જરૂર મુજબ હશે અથવા સંયુક્ત યુનિટોના રૂપમાં હશે.
બીજી વિશેષતા એ હશે કે દરેક IBG ની સાથે એક અભિન્ન ગુપ્તચર તંત્ર, નિરીક્ષણ અને ટોહી (ISR) યુનિટ જોડાયેલું હશે, જેમાં માત્ર તેના માટે ટોહી, UAV, ઈલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ અને સિગ્નલ ઈન્ટેલિજન્સ સબ-યુનિટો હશે.
ત્રીજી વિશેષતા: દરેક એક IBG ની પોતાની તોપખાનું હશે, અને દૂર સુધી સચોટ માર મારવાની ક્ષમતા હશે જે પરંપરાગત તોપોની રેન્જથી આગળ સુધી માર કરી શકશે, અને આ બધું તેનું પોતાનું હશે અથવા FSG થી હાસલ થશે. ફાયર કરવાની વ્યવસ્થા તાત્કાલિક સક્રિય થનારા સેન્સર નેટવર્ક સાથે જોડાયેલી હશે. ભાવી યુદ્ધક્ષેત્ર આ વાતથી પરિભાષિત થશે કે જે નજરમાં આવી રહ્યું છે તેને ઓળખવામાં આવે અને મિનિટોમાં ખતમ કરવામાં આવે.
ચોથી વિશેષતા: કમાન્ડ અને કંટ્રોલ સિસ્ટમ AI-સક્ષમ યુદ્ધક્ષેત્ર વ્યવસ્થાપન અને એવી નિર્ણય વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરે જે ઉપગ્રહો, ડ્રોનો, રડારો, અને જમીની સેન્સરોથી હાસલ ડેટાને મેળવીને ઓપરેશનની એક સાજી તસવીર તૈયાર કરે.
પાંચમી વિશેષતા: સાજોસામાનને સંપૂર્ણપણે નવું ડિઝાઈન આપવામાં આવે જેની સાથે ભવિષ્ય માટે નિભાવ, સ્વાયત્ત પૂર્તિ, દારૂગોળાના અલગ-અલગ ભંડાર, અને ડિજિટલ ઈન્વેન્ટરીના વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થા સામેલ હોય.
ઉપરોક્ત ક્ષમતા વિના રચિત IBG નાના ડિવિઝનથી થોડા જ બહેતર હશે.
બીજી સેનાઓ કેવી રીતે બદલાઈ રહી છે
ભારત બ્રિગેડ-કેન્દ્રિત મોડેલને અમેરિકી સેના દ્વારા તેને અપનાવ્યાના લગભગ બે દાયકા બાદ અને ચીની સેના PLA ના એક દાયકા બાદ લાગુ કરી રહ્યું છે. તેથી પડકાર તેમના માળખાની નકલ કરવાનો નહીં પરંતુ સીધી છલાંગ લગાવીને ડ્રોન-સમર્થિત નેટવર્કથી જોડાયેલી યુદ્ધ પ્રણાલીને અપનાવવાનો છે.
અમેરિકી સેનાની ‘સ્ટ્રાઈકર’, ઈન્ફન્ટ્રી, અને આર્મર્ડ બ્રિગેડ કમ્બેટ ટીમોની રચના બીજા ઈરાક યુદ્ધ બાદ 2003 થી 2005 ની વચ્ચે કરવામાં આવી.
આ બધાએ લગભગ બે દાયકામાં ઈરાક અને અફઘાનિસ્તાનમાં બતાવી દીધું છે કે બ્રિગેડ લેવલના સ્થાયી કમ્બાઈન્ડ-આર્મ્સ સંગઠન સામરિક વિકલ્પોમાં વૃદ્ધિ કરવાની સાથે રિએક્શન કરવાના સમયમાં કપાત કરે છે. જોકે, તેમની સફળતાનું કારણ સંગઠન કરતા વધારે નેટવર્કથી જોડાણ, ISR, સચોટ નિશાનબાજી, અને સંયુક્ત હવાઈ સમર્થન છે. નોંધપાત્ર છે કે કમાન્ડ અને કંટ્રોલ માટે ડિવિઝન હેડક્વાર્ટરને કાયમ રાખવામાં આવ્યું જેનાથી બ્રિગેડ આકારની ઘણી ટીમો જોડાયેલી હોય છે.
ચીને સેનામાં જે સુધારા કર્યા છે તે કદાચ વધારે પ્રાસંગિક છે. 2015 પછીથી, PLA એ પોતાના બધા ડિવિઝનોને 78 ‘કમ્બાઈન્ડ આર્મ્સ બ્રિગેડ’ (CAB) માં પુનર્ગઠિત કરી દીધા છે, જે એક કોરની બરાબર 13 ગ્રુપ આર્મીઝના અધીન ઓપરેટ કરે છે. CAB મિશન, વિસ્તાર, અને ખતરા મુજબ મોટી, મઝોલી, અને નાની (પહાડી વિસ્તારો માટે) હોય છે. દરેક બ્રિગેડને ડ્રોનો, લાંબી રેન્જવાળા રોકેટો, ઈલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ, સાયબર ક્ષમતાઓ, અને અંતરિક્ષ આધારિત નિરીક્ષણ વ્યવસ્થાવાળી નેટવર્ક સિસ્ટમની સાથે ઓપરેટ કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.
પૂર્વી લદ્દાખે 2020-24 માં બતાવી દીધું કે સંખ્યા જેટલી મહત્વપૂર્ણ છે, ગતિ પણ એટલી જ અહમ છે. PLA એ ચાર-છ કમ્બાઈન્ડ આર્મ્સ બ્રિગેડ ઝડપથી તૈનાત કરીને સામરિક ઝટકો આપવામાં સફળ રહ્યું હતું. બાદમાં ભારતે લગભગ ત્રણ ડિવિઝનની વધારે મોટી યુદ્ધ ક્ષમતાનું પ્રદર્શન કર્યું પરંતુ લામબંધીમાં તેની નબળાઈને કારણે ચીને ભારત દ્વારા સંપૂર્ણ તૈનાતી કરવા પહેલા સામરિક બઢત લઈ લીધી હતી.
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધે સૈન્ય વિચારમાં વધુ બદલાવ લાવ્યો છે. રશિયાએ આ યુદ્ધની શરૂઆત બટાલિયન ટેક્ટિકલ ગ્રુપ્સના જોરે કરી હતી, જે આર્ટિલરી અને આર્મર પર ખરાબ રીતે નિર્ભર હતા પરંતુ તેમાં પર્યાપ્ત ઈન્ફન્ટ્રી, સાજોસામાન, અને કમાન્ડની મજબૂતીનો અભાવ હતો. આ નબળાઈઓ યુદ્ધના શરૂઆતમાં જ સામે ઉભરી આવી. ત્યારે રશિયાએ પરંપરાગત બ્રિગેડોનો ફરીથી ઉપયોગ કર્યો, જે ડિવિઝનના ભાગના તોર પર મોડ્યુલર કમ્બાઈન્ડ-આર્મ્સના રૂપમાં પહેલાથી જ સંગઠિત હતી.
આ વચ્ચે, યુક્રેને કમ્બાઈન્ડ-આર્મ્સ બ્રિગેડથી શરૂઆત કરી, જેનું સ્વરૂપ ડ્રોન અને ટેકનિકલ આવિષ્કારોની મદદથી બદલી દેવામાં આવ્યું હતું. તેણે બતાવી દીધું કે ડ્રોન, વ્યાવસાયિક ઉપગ્રહ સંચાર વ્યવસ્થા, સચોટ નિશાનબાજી, અને વિકેન્દ્રિત કમાન્ડની મદદથી નાના, બ્રિગેડ આકારના સમૂહ સંખ્યાની તાકતને કઈ રીતે વારંવાર નાકામ કરી શકે છે. ટેકનોલોજીએ પરંપરાગત શ્રેણીઓને નાકામ કરી દીધી છે.
પાઠ બિલકુલ સાફ છે. આધુનિક બ્રિગેડ પોતાના મોટા આકારને કારણે લડતા નથી, તેઓ એટલા માટે મુકાબલો કરે છે કારણ કે દરેક સેન્સર, શૂટર, અને કમાન્ડર એક જ ડિજિટલ યુદ્ધક્ષેત્રમાં ઓપરેટ કરે છે. જોડાણ હવે જંગની તાકત બની ગયું છે.
અમલીકરણને દાયકાભર લાંબો સુધારો ન બનાવો
મારી સૌથી મોટી ચિંતા સુધારાઓની સુસ્ત ગતિને લઈને છે. XVII કોરના બે ડિવિઝનને જો પાંચ IBG અને એક FSG માં બદલવામાં બે વર્ષ લાગે છે તો આ મોડેલને બાકી સેના પર લાગુ કરવામાં દસ વર્ષ અને લાગશે.
ભારત માટે જે સામરિક માહોલ છે તેમાં આ સમયસીમા કારગર નહીં હોય.
પૂર્વ સેના અધ્યક્ષ જનરલ ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીએ આ પડકારને સમજ્યો તેથી તેમણે વર્તમાન સંસાધનોથી ‘રુદ્ર બ્રિગેડ’ બનાવવાનો વિચાર પ્રસ્તુત કર્યો. પરંતુ ‘રુદ્ર બ્રિગેડ’ને અંતિમ લક્ષ્ય નહીં પરંતુ એક ઓપરેશનલ બ્રિગેડ જ માનવામાં આવવી જોઈએ. આ સુધારાઓની ગતિને જાળવી રાખશે, જ્યારે સેના સંપૂર્ણપણે સક્ષમ IBG ની રચના માટે વધારે વિસ્તૃત ટેકનિકલ પરિવર્તનને અંજામ આપી શકે છે.
સેનાને હવે ઝુંબેશના મોડમાં આવવાની જરૂર છે. જ્યારે પાઈલટ પ્રોજેક્ટને આગળ વધારવામાં આવી રહ્યો છે, બાકી બીજા ડિવિઝનોને વર્તમાન સંસાધનના જોરે ‘રુદ્ર’ મોડેલના અનુરૂપ IBG માં બદલવામાં આવવું જોઈએ. આનાથી સિદ્ધાંતને ઔપચારિક રૂપ આપી શકાશે, તાલીમ આપી શકાશે, અને ઓપરેશનની કુશળતાને પ્રભાવિત કર્યા વિના ટેકનોલોજી તથા વધારાના સંસાધનોને સામેલ કરી શકાશે.
આગળનો રસ્તો
સેનાને એકસાથે ત્રણ સુધારા લાગુ કરવા જોઈએ. પ્રથમ : સરકાર/રક્ષા મંત્રાલય પરિવર્તનને મંજૂર કરે અને અપનાવે, અને આધુનિકીકરણને એક અલગ પ્રક્રિયા ન માનીને ટેકનોલોજીને સામેલ કરવા માટે અલગથી ફંડ આપીને આ પ્રક્રિયાને આગળ વધારે.
બીજા, વર્તમાન સંસાધનના જોરે ઘણા સમૂહોને એકસાથે બદલવાની પ્રક્રિયાના માધ્યમથી સુધારાઓની ગતિને ઝડપી બનાવવામાં આવે. આ પ્રક્રિયાને પાંચ વર્ષમાં પૂરું કરવા માટે ટેકનોલોજી તથા વધારાના સંસાધનોને સામેલ કરવામાં આવે.
ત્રીજા, નિરંતર સમાયોજનને સંસ્થાકીય રૂપ આપવામાં આવે. ઓપરેશનોના અનુભવ, ઉભરતી ટેકનોલોજી, અને દુનિયાભરમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધોથી મળનારા પાઠને ધ્યાનમાં રાખીને IBG માં દર થોડા વર્ષ પર વિકાસ કરવામાં આવે.
IBG નું ઔપચારિક ઉદ્ઘાટન એક મહત્વપૂર્ણ ઉપલબ્ધિ છે. આ ભવિષ્યના યુદ્ધ લડવાની ભારતની ક્ષમતાનો આધાર બની શકે છે. પરંતુ જો સંગઠનના પુનર્ગઠનની ગતિ ટેકનિકલ પરિવર્તનની ગતિને પાછળ છોડી દે છે, અથવા સુધારાને લાગુ કરવામાં 10 વર્ષ લાગે છે, ત્યારે સુધારાઓના લાગુ થતા સુધી યુદ્ધનું સ્વરૂપ ફરી બદલાઈ શકે છે. ભારત આ સુસ્તીને ગવારા કરી શકતું નથી.
ઈતિહાસ તે સેનાને કદાચ જ પુરસ્કૃત કરે છે, જે આગામી યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ પોતાને પુનર્ગઠિત કરે છે. તેથી, ભારતના IBG ને આ આધાર પર ન પરખવામાં આવે કે તેણે કેટલા IBG બનાવી દીધા, પરંતુ આ વાતથી પરખવામાં આવે કે તેઓ આ ક્ષેત્રમાં ટેકનોલોજીના લિહાજથી સૌથી સક્ષમ યુદ્ધક સમૂહના રૂપમાં કેટલી ઝડપથી ઉભરી આવે છે જે પોતાના પ્રતિસ્પર્ધીઓને ગતિ, નિર્ણય ક્ષમતા વગેરે તમામ બાબતોમાં પછાડી શકે.
