Ayatollah Title Significance: અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના સંયુક્ત હુમલામાં ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર અયાતુલ્લા અલી ખામનેઈના મોત બાદ અયાતુલ્લા અલીરેઝા અરાફીને દેશના વચગાળાના સર્વોચ્ચ નેતા નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. અયાતુલ્લા ખામનેઈનું તેહરાન સ્થિત તેમના રહેણાંક સંકુલ પર થયેલા મિસાઈલ હુમલામાં જાન ગઈ હતી. 84 વર્ષના અલી ખામનેઈ 1989 થી દેશની બાગડોર સંભાળી રહ્યા હતા. 1979 ની ઈસ્લામી ક્રાંતિના નેતા અયાતુલ્લા રુહુલ્લા ખુમેનીના નિધન બાદ તેમણે આ પદ સંભાળ્યું હતું. ઈરાનમાં ઝડપથી બદલાતા સંજોગો વચ્ચે એક સવાલ ખૂબ ઉઠી રહ્યો છે, તે એ કે આખરે અયાતુલ્લાનો મતલબ શું થાય છે અને ખુમેની, ખામનેઈથી લઈને અરાફી સુધી ઈરાનના બધા સુપ્રીમ લીડરના નામની આગળ આ કેમ જોડાયેલું છે. ચાલો તેને વિગતવાર સમજીએ…
અયાતુલ્લા શબ્દનો મતલબ શું?
‘અયાતુલ્લા’ શબ્દ અવારનવાર ઈરાનની રાજનીતિ અને શિયા ઈસ્લામની ધાર્મિક વ્યવસ્થાના સંદર્ભમાં સાંભળવા મળે છે. આ કોઈ સાધારણ સંબોધન નથી, પરંતુ શિયા ઈસ્લામની ઊંડી ધાર્મિક પરંપરામાંથી નીકળેલી એક મહત્વપૂર્ણ ઉપાધિ છે, જેનું ધાર્મિક અને રાજકીય બંને સ્તરો પર ઊંડું મહત્વ છે. ‘અયાતુલ્લા’ અરબી ભાષાનો શબ્દ છે. આ શબ્દોથી જોડાઈને બન્યો છે કે ‘આયત’ અને ‘અલ્લાહ’… આમાં આયતનો મતલબ નિશાની અને અલ્લાહ ઈશ્વરને કહે છે. આ રીતે ‘અયાતુલ્લા’નો શાબ્દિક અર્થ થયો ‘અલ્લાહની નિશાની’ અથવા ‘ઈશ્વરનું પ્રમાણ’. આ કોઈ સરકારી પદવી નથી, પરંતુ ધાર્મિક અભ્યાસ અને વિદ્વત્તાના આધારે પ્રાપ્ત સન્માન છે. આ ઉપાધિનો પ્રયોગ શિયા ઈસ્લામમાં તે ઉચ્ચ કોટિના ધર્મગુરુઓ માટે કરવામાં આવે છે, જેમણે ઈસ્લામી કાયદો, કુરઆન, હદીસ અને ઈસ્લામી દર્શનનો ગહન અભ્યાસ કર્યો હોય અને જેમને ધાર્મિક બાબતોમાં માર્ગદર્શક માનવામાં આવતા હોય.
કોને કહેવામાં આવે છે અયાતુલ્લા?
શિયા ઈસ્લામમાં ધાર્મિક નેતૃત્વની એક વ્યવસ્થિત પરંપરા છે. વર્ષો સુધી ઈસ્લામી શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરવા અને ધાર્મિક સંસ્થાઓમાં અભ્યાસ કર્યા બાદ જ કોઈ વ્યક્તિ ઉચ્ચ ધાર્મિક દરજ્જા સુધી પહોંચે છે. જ્યારે કોઈ વિદ્વાનને ‘અયાતુલ્લા’ કહેવામાં આવે છે, તો તેનો અર્થ છે કે તે ઈસ્લામી કાયદાની વ્યાખ્યા કરવા, ધાર્મિક પ્રશ્નો પર માર્ગદર્શન આપવા અને સમાજને દિશા બતાવવામાં સક્ષમ માનવામાં આવ્યો છે. આનાથી ઉપરનો દરજ્જો ‘ગ્રાન્ડ અયાતુલ્લા’નો હોય છે, જેમને ‘મરજા-એ-તકલીદ’ કહેવામાં આવે છે. તેનો અર્થ છે એવા સર્વોચ્ચ ધાર્મિક સત્તાધિકારી, જેમનું અનુસરણ સામાન્ય શિયા મુસલમાન પોતાના ધાર્મિક જીવનમાં કરી શકે છે.
અયાતુલ્લા કેવી રીતે બને છે?
શિયા ઈસ્લામમાં ધાર્મિક પદાનુક્રમમાં અનેક સ્તર હોય છે:
શરૂઆતમાં કોઈ વિદ્વાન હુજ્જતુલ ઈસ્લામ (ઈસ્લામનું પ્રમાણ) બને છે, જે 10-15 વર્ષના ભણતર બાદ મળે છે.
તેના પછી 10-15 વર્ષ વધુ ગહન અભ્યાસ બાદ અયાતુલ્લાનો દરજ્જો મળે છે.
સૌથી ઉપર ગ્રાન્ડ અયાતુલ્લા (અયાતુલ્લા-ઉલ-ઉઝ્મા અથવા મરજા-એ-તકલીદ) હોય છે, જે 40-50 વર્ષના શિક્ષણ બાદ બને છે. આ લોકો ફતવો (ધાર્મિક નિર્ણય) જાહેર કરી શકે છે અને શિયા અનુયાયીઓ તેમનું અનુસરણ કરે છે.
ઈરાનમાં ‘અયાતુલ્લા’ શબ્દનું મહત્વ માત્ર ધાર્મિક દાયરા સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે દેશની રાજકીય વ્યવસ્થા સાથે પણ જોડાયેલું છે. 1979 ની ઈસ્લામી ક્રાંતિ બાદ ઈરાનમાં જે શાસન વ્યવસ્થા સ્થાપિત થઈ, તે ‘વિલાયત-એ-ફકીહ’ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે. આ સિદ્ધાંતને મુખ્યત્વે રુહુલ્લા ખુમેનીએ પ્રસ્તુત કર્યો હતો. તેમના અનુસાર, જ્યાં સુધી શિયા મુસલમાનોના બારમા ઈમામ (ઈમામ મેહંદી) પ્રગટ નથી થતા, ત્યાં સુધી એક યોગ્ય અને ઉચ્ચ ધાર્મિક વિદ્વાને સમાજ અને રાજ્યનું નેતૃત્વ કરવું જોઈએ. આ જ વિચારના આધારે ઈરાનમાં ‘સુપ્રીમ લીડર’નું પદ બનાવવામાં આવ્યું, જે દેશના સર્વોચ્ચ રાજકીય અને ધાર્મિક નેતા હોય છે.
ગ્રાન્ડ અયાતુલ્લા હતા ખુમેની
રુહુલ્લા ખુમેની પોતે એક ઉચ્ચ ધાર્મિક વિદ્વાન હતા અને તેમને ‘ગ્રાન્ડ અયાતુલ્લા’ તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત હતી. તેમણે ન માત્ર શાહના શાસન વિરુદ્ધ આંદોલનનું નેતૃત્વ કર્યું, પરંતુ ક્રાંતિ બાદ નવી ઈસ્લામી ગણરાજ્ય વ્યવસ્થાનો પાયો પણ નાખ્યો. તેમના નામની સાથે ‘અયાતુલ્લા’ જોડાયેલું હોવું માત્ર સન્માનનું પ્રતીક નહોતું, પરંતુ તે તેમની ધાર્મિક વૈધતાનું પ્રમાણ પણ હતું. આ જ ધાર્મિક વૈધતા તેમને રાજકીય નેતૃત્વનો અધિકાર આપતી હતી.
ખુમેનીના નિધન બાદ 1989 માં અલી ખામનેઈને ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર ચૂંટવામાં આવ્યા. ખામનેઈ પણ શિયા ધાર્મિક શિક્ષણ સાથે જોડાયેલા રહ્યા છે અને તેમણે ઈસ્લામી અભ્યાસ કર્યો છે. જોકે તેમના ધાર્મિક દરજ્જાને લઈને કેટલાક વિદ્વાનો વચ્ચે સમયાંતરે ચર્ચા થતી રહી, પરંતુ ઈરાનની સત્તાવાર વ્યવસ્થામાં તેમને ‘અયાતુલ્લા’ની ઉપાધિ આપવામાં આવી અને તે જ આધારે તેઓ સર્વોચ્ચ નેતા બન્યા. ઈરાનના બંધારણ અનુસાર, સુપ્રીમ લીડર બનવા માટે વ્યક્તિનું ધાર્મિક રીતે યોગ્ય હોવું આવશ્યક છે. આ યોગ્યતાનું પ્રમાણ મોટેભાગે ‘અયાતુલ્લા’ જેવી ઉપાધિથી મળે છે.
અયાતુલ્લા જ ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર
હવે આગામી સુપ્રીમ લીડર માટે અયાતુલ્લા અરાફીના નામની ચર્ચા જોરશોરથી ચાલી રહી છે. અલીરેઝા અરાફી એક વરિષ્ઠ ઈરાની ધર્મગુરુ અને ધાર્મિક સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલી મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિ માનવામાં આવે છે. તેઓ કુમના મુખ્ય ધાર્મિક ગુરુ, ગાર્ડિયન કાઉન્સિલના સભ્ય અને સેમિનરીના હેડ છે. ઈરાનની વ્યવસ્થામાં સર્વોચ્ચ નેતૃત્વ માત્ર રાજકીય અનુભવના આધારે નથી આપવામાં આવતું, પરંતુ ધાર્મિક વિદ્વત્તા અને સ્વીકાર્યતા પણ અનિવાર્ય શરત હોય છે. એટલા માટે જે લોકોના નામની સાથે ‘અયાતુલ્લા’ જોડાયેલું હોય છે, તેઓ આ પદના સંભવિત દાવેદાર માનવામાં આવે છે.
એ સમજવું પણ જરૂરી છે કે ‘અયાતુલ્લા’ શબ્દ માત્ર ઈરાન સુધી મર્યાદિત નથી. ઈરાક જેવા દેશોમાં પણ શિયા ધાર્મિક વિદ્વાનોને આ ઉપાધિ આપવામાં આવે છે. જોકે ત્યાં તે સીધી રાજકીય સત્તા સાથે જોડાયેલી હોતી નથી, પરંતુ ઈરાનમાં ધર્મ અને રાજનીતિનો ઊંડો સંબંધ હોવાને કારણે આ ઉપાધિ વિશેષ મહત્વ રાખે છે. ઈરાનની શાસન પ્રણાલીમાં ધાર્મિક સંસ્થાઓ, વિદ્વાનો અને રાજકીય માળખું એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. આ કારણે ‘અયાતુલ્લા’ માત્ર ધાર્મિક સન્માન નહીં, પરંતુ રાજકીય વૈધતાનો પણ સ્ત્રોત બની જાય છે. આ રીતે આ ઉપાધિ એક આધ્યાત્મિક જવાબદારી પણ છે. જે વ્યક્તિ ‘અયાતુલ્લા’ કહેવાય છે, તેની પાસેથી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તે નૈતિકતા, ન્યાય અને ઈસ્લામી મૂલ્યોનું પાલન કરે અને સમાજને સાચી દિશામાં લઈ જાય.
