BAPS Controversy: ગુજરાતના ગામથી ફ્રાન્સ સુધી 52 દેશોમાં સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયનું સામ્રાજ્ય, એફિલ ટાવર સહિત જાણો 3 મોટા વિવાદ
BAPS Controversy: ફ્રાન્સનો વિશ્વપ્રસિદ્ધ એફિલ ટાવર સોમવારે અચાનક બંધ થઈ ગયો. કારણ એફિલ ટાવરના કર્મચારીઓનો વિરોધ હતો. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે BAPS સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના સંતોના પ્રવાસ પહેલાં મેનેજમેન્ટને મહિલા કર્મચારીઓને ત્યાંથી દૂર કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. એફિલ ટાવર પર કામ કરતા કર્મચારીઓએ તેને ગંભીર લિંગભેદ ગણાવ્યો અને હડતાળ કરી દીધી. ફ્રાન્સના અનેક વિપક્ષી નેતાઓએ આ ઘટનાની સખત ટીકા કરી. જોકે BAPS દ્વારા માફી માંગવામાં આવ્યા બાદ એફિલ ટાવર ફરીથી ખોલવામાં આવ્યો છે, પરંતુ આ પહેલીવાર નથી જ્યારે આ સંસ્થા પર ગંભીર આરોપો લાગ્યા હોય.
ગુજરાતમાંથી ઉભરી આવ્યો છે સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાય
BAPS ગુજરાતના બોચાસણમાંથી ઉદ્ભવેલો એક મોટો ધાર્મિક સમુદાય છે. આનંદ જિલ્લાના નાના ગામ બોચાસણથી શરૂ થઈને સમગ્ર વિશ્વમાં ‘મેગા-મંદિરો’ બનાવનારા BAPS સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયના 93 વર્ષીય વડાના પેરિસ પ્રવાસ દરમિયાન એફિલ ટાવરના મેનેજમેન્ટે મહિલા કર્મચારીઓને ‘ગાયબ’ થવા એટલે કે સામે ન આવવાના આદેશ આપી દીધા હતા. આ સંસ્થાએ અત્યાર સુધી વિશ્વના 52 દેશોમાં મંદિરોનું નિર્માણ કરાવ્યું છે, જેમાં અમેરિકા અને યુરોપિયન દેશો મુખ્ય છે.
BAPSની પરંપરા હેઠળ સાધુઓ માટે મહિલાઓની હાજરી વર્જિત માનવામાં આવે છે, પરંતુ ‘ફ્રેન્ચ ગણતંત્રના પ્રતીક’ એફિલ ટાવર પર મહિલા કર્મચારીઓને હટાવવામાં આવતા ફ્રાન્સનો ગુસ્સો ભભૂકી ઉઠ્યો. શનિવારે બનેલી આ ઘટનાના વિરોધમાં સોમવારે મહિલા કર્મચારીઓએ કામ બંધ કરી દીધું, જેના કારણે એફિલ ટાવર પર તાળાબંધીની સ્થિતિ ઊભી થઈ. ફ્રાન્સના પૂર્વ વડાપ્રધાન ગેબ્રિયલ અતાલે આ અંગે સખત વાંધો વ્યક્ત કર્યો.
અમેરિકામાં FBI દરોડાથી લઈને ફ્રાન્સમાં એફિલ ટાવર સુધી વિવાદ
BAPS સમગ્ર વિશ્વમાં મોટા-મોટા મંદિરો બનાવવા માટે જાણીતું છે અને તેની માન્યતા છે કે જીવંત ગુરુની સંપૂર્ણ આજ્ઞાનું પાલન કરવું એ જ ભગવાન સુધી પહોંચવાનો એકમાત્ર માર્ગ છે. 2021માં FBIએ ન્યૂ જર્સીમાં તેના વિશાળ મંદિર પર દરોડો પાડ્યો હતો. ત્યાં કામ કરતા લોકોને, જેમાં મોટા ભાગે દલિત સમુદાયના લોકો હતા, ત્યાંથી બહાર કાઢવામાં આવ્યા હતા. આ લોકોએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે તેમને નકલી ધાર્મિક વિઝા પર અમેરિકા લાવવામાં આવ્યા હતા, તેમના પાસપોર્ટ જપ્ત કરી લેવામાં આવ્યા હતા અને તેમને પહેરેદારી ધરાવતા પરિસરમાં બંધ કરીને 13 કલાક સુધી કામ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જેના બદલામાં તેમને આશરે એક ડૉલર પ્રતિ કલાક મળતો હતો.
ન્યૂ જર્સીની અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવેલા મુકદ્દમાઓ અનુસાર, આ મજૂરો પાસેથી અત્યંત કઠિન અને જોખમી કામ લેવામાં આવતું હતું. મજૂરોના પાસપોર્ટ જપ્ત કરી લેવામાં આવ્યા હતા અને તેમને બંધ તથા પહેરેદારીવાળા પરિસરમાં રાખવામાં આવતા હતા. આ સંસ્થાએ અમેરિકા, UK, UAE અને હવે ફ્રાન્સ જેવા વિશ્વના અનેક મોટા દેશોમાં અત્યંત ભવ્ય અને નકશીકામ ધરાવતા પરંપરાગત મંદિરો બનાવ્યા છે, જેનું ઉદ્ઘાટન મોટા પ્રમાણમાં રાજકીય સમર્થન સાથે કરવામાં આવતું રહ્યું છે. પેરિસમાં પણ મંદિરના ઉદ્ઘાટન દરમિયાન PM મોદીએ દિલ્હીમાથી કાર્યક્રમને સંબોધિત કર્યો હતો.
A sacred beginning to a historic day 🙏
As part of the Murti Pratishtha ceremonies of BAPS Swaminarayan Hindu Mandir, Paris, devotees joined in a traditional Mahapuja, offering Vedic prayers in the divine presence of His Holiness Mahant Swami Maharaj.
A profound moment of faith… pic.twitter.com/sS0yyGLNo2
— BAPS Mandir Swaminarayan Hindou de Paris (@BAPSParis) September 6, 2026
કડક ગુરુ સિદ્ધાંતને અનુસરે છે BAPS
સનાતન ધર્મમાં ગુરુ પરંપરાનું ઘણું મહત્વ છે અને BAPS પણ ગુરુ પરંપરામાં ઊંડો વિશ્વાસ ધરાવે છે. ગુરુને જ ઈશ્વર સુધી પહોંચવાનો એકમાત્ર માર્ગ માનવામાં આવે છે અને સંતો તથા અનુયાયીઓ માટે ગુરુની આજ્ઞાનું પાલન અનિવાર્ય હોય છે. આ પરંપરા હેઠળ સંતોએ પોતાના માટે કડક નિયમો નક્કી કર્યા હોય છે, જેના હેઠળ મહિલાઓને સ્પર્શ કરવો વર્જિત હોય છે.
સનાતન પરંપરાને સમજતા લોકો આ નિયમને સમજે છે, પરંતુ કોઈ વિદેશી દેશના લોકો માટે તેને સમજવું મુશ્કેલ છે. આ ઉપરાંત સંતોને સ્પર્શ કરવો અને કામ પરથી જ તેમને હટાવી દેવા એ બે અલગ-અલગ બાબતો છે. એવું નહોતું કે BAPSના સંતોને સ્પર્શ કરવા માટે એફિલ ટાવરમાં કામ કરતી મહિલાઓ આવવાની હતી. તેઓ માત્ર પોતાનું કામ કરી રહી હતી.
BAPS સંસ્થા પર લાગી ચૂક્યા છે અનેક ગંભીર આરોપો
ધ ગાર્ડિયનના અહેવાલ અનુસાર, આ જ વર્ષે ન્યૂ જર્સી મંદિરના નિર્માણમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા પથ્થરોને ઘડનારા અનેક દલિત અને આદિવાસી મજૂરોને સિલિકોસિસ થવાના આરોપો લાગ્યા છે. સિલિકા ધૂળ ફેફસાંમાં જવાથી થતી આ અસાધ્ય બીમારી છે. ન્યૂ જર્સીમાં 2021ના દરોડા બાદ આ કાનૂની વિવાદ વધુ વકર્યો છે. નવેમ્બર 2021માં દાખલ કરવામાં આવેલા સુધારેલા મુકદ્દમાઓમાં BAPS પર અમેરિકાના પાંચ અલગ-અલગ રાજ્યો ન્યૂ જર્સી, એટલાન્ટા, શિકાગો, હ્યુસ્ટન અને લોસ એન્જલસના મંદિર નિર્માણ સ્થળો પર પણ આ જ રીતે ભારતમાંથી મજૂરોને લાવીને ઓછા વેતન પર કામ કરાવવાના આરોપો મૂકવામાં આવ્યા છે.
જોકે, આ સમગ્ર મામલામાં સપ્ટેમ્બર 2025માં એક મોટો વળાંક આવ્યો, જ્યારે અમેરિકી ન્યાય વિભાગ (DOJ)એ ચાર વર્ષની ફોજદારી તપાસ બાદ કોઈ આરોપ નક્કી કર્યા વિના આ મામલો બંધ કરી દીધો. BAPSએ હંમેશાં આ આરોપોને ફગાવ્યા છે અને કહ્યું છે કે આ લોકો મજૂરો નહીં, પરંતુ ‘ધાર્મિક સ્વયંસેવકો’ હતા, જેઓ પોતાની શ્રદ્ધાથી સેવા કરવા આવ્યા હતા.
PM Shri @narendramodi‘s remarks during inauguration of BAPS Swaminarayan Hindu Mandir in Paris. pic.twitter.com/fdMhv5yLqS
— BJP (@BJP4India) September 6, 2026
સહજાનંદ સ્વામીના ચરણોમાં હનુમાનજીને બેઠેલા દર્શાવાયા
2023માં આશરે 12 મજૂરોએ પોતાના સોગંદનામામાં એવું પણ કહ્યું હતું કે તેમના પર એક વકીલ દ્વારા સંસ્થા વિરુદ્ધ ખોટી જુબાની આપવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે, મજૂરોને તેમનું બાકી વેતન અપાવવા માટેનો સિવિલ મુકદ્દમો અદાલતમાં હજુ પણ ચાલી રહ્યો છે.
આ ઉપરાંત વર્ષ 2023માં ગુજરાતના પ્રસિદ્ધ સાળંગપુર હનુમાન મંદિરમાં BAPS સંપ્રદાય તરફથી લગાવવામાં આવેલા ભિત્તિચિત્રોમાં ભગવાન હનુમાનને સહજાનંદ સ્વામી (સ્વામીનારાયણ)ના ચરણોમાં બેઠેલા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. તેને લઈને ગુજરાતના પરંપરાગત સનાતન ધર્મના સંતો અને હિંદુ સંગઠનોએ ભારે વિરોધ નોંધાવ્યો હતો, જેના બાદ BAPSને તે ચિત્રો હટાવવા પડ્યા હતા.
