Fibonacci Europe Economy: મેસિના બંદર પર સમુદ્રી પવનમાં મીઠાશ કરતાં ઇતિહાસ વધુ વહેતો હતો. ઇટાલીના સિસિલીનું આ બંદર ઈસવીસન 1185માં માત્ર વેપારનું કેન્દ્ર જ નહોતું, પરંતુ વિવિધ સંસ્કૃતિઓના મિલનસ્થળ તરીકે પણ ઓળખાતું હતું. અહીં અરબ વેપારીઓ મસાલા ઉતારતા, યુનાની નાવિકો જહાજોને બાંધતા અને નોર્મન સૈનિકો ધર્મયુદ્ધોની ગાથાઓ સંભળાવતા. તે સમયે તેમની વચ્ચે લિયોનાર્ડો દા પીસા, જે પછી ફિબોનાચી તરીકે વિશ્વવિખ્યાત થયા, તેઓ પણ હાજર હતા. કદાચ લિયોનાર્ડોને તે સમયે સમજાયું નહોતું કે તેઓ માત્ર વેપાર નહીં, પરંતુ ભવિષ્યને પોતાની આંખો સામે વિકસતું જોઈ રહ્યા હતા. અરબ વેપારીઓ પાસેથી શીખેલી ગણિત આગળ જઈને યુરોપની બેન્કિંગ અને અર્થવ્યવસ્થાનો પાયો બનવાની હતી.
સારાસેન મેજિક
જો કોઈ વ્યક્તિ સમયની સુરંગ પાર કરીને તે બંદર સુધી પહોંચી જાય, તો તે આશ્ચર્યચકિત નહીં થાય, પરંતુ ત્યાંના વેપારીઓના જીવનમાં ગણિતની ભૂમિકા જોઈને તેનું મસ્તક ચકરાઈ જાય. અરબ વેપારીઓ કોઈપણ સાધન વિના મનમાં જ વેપારનો હિસાબ કરી લેતા હતા. 7 ચાંદીના સિક્કામાં એક બોરી તજ ખરીદી શકાય, તો વેપારી તરત જ હિસાબ કરીને અલગ-અલગ ચલણોમાં લેવડદેવડ પૂર્ણ કરી દેતા. યુરોપના વેપારીઓને આ બધું કોઈ જાદુથી ઓછું લાગતું નહોતું. અંગ્રેજ ઇતિહાસકાર વિલિયમ ઑફ માલ્મ્સબરીએ તો તેને જાદુ ગણાવ્યું હતું. તેમને લાગતું હતું કે અરબ લોકોના કાનમાં કોઈ અદૃશ્ય શક્તિઓ સંખ્યાઓ ફૂસફૂસાવી રહી છે.
ભારતથી શરૂ થઈ કહાની
પરંતુ તેની સાચી કહાની ભારતથી શરૂ થાય છે. અહીં જન્મેલું શૂન્ય ફારસ પહોંચ્યું અને ત્યાંથી અરબોએ તેને સ્વીકારી લીધું. જ્યારે યુરોપ હજુ ભારે અને જટિલ સંખ્યાઓમાં અટવાયેલો હતો, ત્યારે અરબ વેપારીઓ હિંદુ-અરબી અંકો અને અલ્જેબ્રાની મદદથી એવી ઝડપથી હિસાબ કરતા હતા કે જેના કારણે વેપારની વ્યાખ્યા જ બદલાઈ ગઈ. યુરોપ માટે આ માત્ર નવી સંખ્યાઓ લખવાની પદ્ધતિ નહોતી, પરંતુ તેની વિચારવાની રીતમાં પણ મોટો બદલાવ આવ્યો. શૂન્યના આગમનથી મોટી સંખ્યાઓ સ્પષ્ટ રીતે લખવી શક્ય બની. વેપારીઓ માટે હિસાબ રાખવો ઘણો સરળ બની ગયો.
ઝડપી અને સરળ અંકો
લિયોનાર્ડોના પિતા અલ્જીરિયાના બેજાયા શહેરમાં કાર્યરત હતા. ત્યાં અરબ શિક્ષકોએ તેમને ગણિતની નવી દુનિયા સાથે પરિચિત કરાવ્યા. જ્યારે યુરોપના મઠોમાં વિદ્યાર્થીઓ ધાર્મિક ગ્રંથોનો અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે લિયોનાર્ડો શૂન્ય, અલ્જેબ્રા અને નવી સંખ્યા પદ્ધતિ શીખી રહ્યા હતા. યુરોપને હિંદુ-અરબી અંકોથી પરિચિત કરાવવાનો શ્રેય પણ તેમને જ જાય છે. તેમની પ્રસિદ્ધ પુસ્તક ‘લિબર અબાસી’ એ વેપારીઓને સમજાવ્યું કે આ નવી સંખ્યાપદ્ધતિ જૂના રોમન અંકોની સરખામણીએ ઘણી વધુ ઝડપી અને સરળ છે.
સિસિલી બન્યું મિલનસ્થળ
ઇતિહાસકારોનું માનવું છે કે ગણિત પ્રત્યે ફિબોનાચીની વિચારસરણી યુરોપને બદલવામાં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ. બેન્કિંગ, વિજ્ઞાન અને ઇજનેરીનો મજબૂત પાયો પણ આ જ પરિવર્તનથી ઉભો થયો. આ સમગ્ર પરિવર્તનમાં સિસિલીની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહી. 12મી સદીનું સિસિલી વિવિધ સંસ્કૃતિઓનું અનોખું મિલનસ્થળ હતું. ત્યાં ખ્રિસ્તીઓ, મુસ્લિમો, યહૂદીઓ અને યુનાનીઓ સાથે રહેતા હતા. પાલેર્મોના બજારોમાં અનેક ભાષાઓ સંભળાતી હતી.
ટેક્નોલોજીનો પ્રસાર
સિસિલીના શાસક રોજર-2એ પોતાના રાજ્યમાં વિવિધ સંસ્કૃતિઓને સ્થાન આપ્યું હતું. પાલેર્મોનું પેલેટાઇન ચેપલ તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ હતું, જ્યાં અરબી કલા, બાયઝેન્ટાઇન ડેકોરેશન અને નોર્મન સ્થાપત્ય એકસાથે જોવા મળતું હતું. આ વૈવિધ્ય શક્તિનું પ્રતીક માનવામાં આવતું હતું. તે સમય દરમિયાન જ્યારે વિશ્વના અનેક વિસ્તારો ધર્મયુદ્ધોમાં ફસાયેલા હતા, ત્યારે સિસિલી વેપાર અને વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું હતું. ઇજિપ્ત, આફ્રિકા અને ભારતમાંથી વિવિધ વસ્તુઓ અહીં આવતી હતી. આ જહાજો સાથે માત્ર માલસામાન જ નહીં, પરંતુ નવા વિચારો, નવી ટેક્નોલોજી અને જ્ઞાન પણ સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રસરી રહ્યા હતા.
